Ва ҳўи малики ушшуароу султони алблғо , аФсҳи алмтأхрину алмъосрини фатҳъалии хон . Он ҷаноб аз аъёну ашрофи шаҳри мазкӯр буду муддатӣ дар Широз роҳат намӯд . Дар бадви ҷулуси майманати мأнўси подшоҳи Фаридуни ҷоҳи алмстзҳр ба алтофи алолаҳи ҳазрати шоҳаншоҳи соҳибқирону хдиўи мамолики Эрони фатҳъалии шоҳи мутахаллис ба хоқон ба василаи қасоиди ғроу мадоеҳи зебои азндмои маҳфили султонӣ ва аз умарои ҳазрат хоқонӣ гардиду рӯзгорӣ низ ба ҳукӯмати Қуму Кошони гузаронид . Баъд аз он истеъфои ҷуста ва ба мултазамин рикоби нусрати моби пайваста . Дар сафару ҳазрат ба мароҳим бе поёни султонӣ муфтахар омад . Китоби мустатоби шаҳаншоҳи номаро ба номи номӣу исми сомии ҳазрати шаҳриёрӣ ба итмоми расонидау мавриди авотиф бекарон хусравӣ гардид . Дигарбораи адҳами хомааш ба водии сухани пӯёну тӯтии нотиқааш маснавии гӯйон шуда , худованди номаро аз оғоз ба анҷоми расонид . Гӯшу гардани арӯси рӯзгорро пар дар шоҳвори сохту охир дар санаи ливои азимат ба сафари охирати броФрохт . Қурби ҳафтсад соласт ки чунин сухани густарӣ дар гетӣ наёмадау солҳост касе дам аз ҳамсарӣ вай назада . Ҷамъӣ аз арбоби инсофи маснавии вайро бар маснавии ҳакими Фирдавсӣ тарҷеҳ ниҳанд . Ғараз , малики ушшуарои болостҳқоқи ин идда бӯда . Фақирро ба қӯти табъу пухтагии ашъори он ҷаноби камол эътиқодаст . Маснавӣоту девони эшон зиёрат шудааст . Чун маснавӣоти он ҷаноби давр аз саёқи ин китобу гунҷоиши дарё дар қатрае носавобаст аз эроди онҳо маъзӯр , чанд байтӣ бар сиблати тимну табаррук аз қасидае ки дар ифтитоҳи девони фасоҳати бунёни марқӯми вдр тавҳид гуфтааст бобархе аз ашъори маснавии мавсӯм ба гулшани сабо ки дар насиҳат суфтааст , қаламӣ гардид :
و هُوَ ملک الشعرا و سلطان البلغا، افصح المتأخرین و المعاصرین فتحعلی خان. آن جناب از اعیان و اشراف شهر مذکور بود و مدتی در شیراز راحت نمود. در بدو جلوس میمنت مأنوس پادشاه فریدون جاه المستظهر به الطاف الاله حضرت شاهنشاه صاحبقران و خدیو ممالک ایران فتحعلی شاه متخلص به خاقان به وسیلهٔ قصاید غرّا و مدایح زیبا ازندمای محفل سلطانی و از امرای حضرت خاقانی گردید و روزگاری نیز به حکومت قم و کاشان گذرانید. بعد از آن استعفا جسته و به ملتزمین رکاب نصرت مآب پیوسته. در سفر و حضرت به مراحم بی پایان سلطانی مفتخر آمد. کتاب مستطاب شهنشاه نامه را به نام نامی و اسم سامی حضرت شهریاری به اتمام رسانیده و مورد عواطف بی کران خسروی گردید. دیگرباره ادهم خامهاش به وادی سخن پویان و طوطی ناطقهاش مثنوی گویان شده، خداوند نامه را از آغاز به انجام رسانید. گوش و گردن عروس روزگار را پُر دُرّ شاهوار ساخت و آخر در سنهٔ لوای عزیمت به سفر آخرت برافراخت. قرب هفتصد سال است که چنین سخن گستری در گیتی نیامده و سالهاست کسی دم از همسری وی نزده. جمعی از ارباب انصاف مثنوی وی را بر مثنوی حکیم فردوسی ترجیح نهند. غرض، ملک الشّعرای بالاستحقاق این عده بوده. فقیر را به قوت طبع و پختگی اشعار آن جناب کمال اعتقاد است. مثنویات و دیوان ایشان زیارت شده است. چون مثنویات آن جناب دور از سیاق این کتاب و گنجایش دریا در قطرهای ناصواب است از ایراد آنها معذور، چند بیتی بر سبیل تیمّن و تبرّک از قصیدهای که در افتتاح دیوان فصاحت بنیان مرقوم ودر توحید گفته است بابرخی از اشعار مثنوی موسوم به گلشن صبا که در نصیحت سفته است، قلمی گردید:
Мнқсоидаҳи фии алтўҳид
مِنْقصایده فی التّوحید
Таъолии аллоҳи худованди ҷаҳондори ҷаҳони оро
تعالی اللّه خداوند جهاندار جهان آرا
Казу шуд ошкорои гули зи хору гавҳар аз хоро
کزو شد آشکارا گل ز خار و گوهر از خارا
Мурассаъ кард бар чархи забарҷади гавҳари анҷум
مُرصّع کرد بر چرخ زَبَرجد گوهر انجُم
Муъаллақ кард бар хоки мтбқи гунбади мино
معلق کرد بر خاک مطبق گنبد مینا
Парешон кард дар бустони мтрои турраи сунбул
پریشان کرد در بستان مطرا طرّهٔ سنبل
Фурӯзон кард дар гулшани мунаввари чеҳраи раъно
فروزان کرد در گلشن منور چهرهٔ رعنا
зи фазлаши шоҳиди шоми омада бо турраи тира
ز فضلش شاهد شام آمده با طرّهٔ تیره
зи файзаши бонӯии боми омада бо ғарраи ғро
ز فیضش بانوی بام آمده با غرّهٔ غرّا
зи ҳукмаши чашмаи Мӯсои равон аз хораи муҳкам
ز حکمش چشمهٔ موسی روان از خارهٔ محکم
зи амраши ноқаи солеҳи аён аз сахраи смо
ز امرش ناقهٔ صالح عیان از صخرهٔ صما
зи сӯзони нори баҳри пӯри озри пурвирди гулшан
ز سوزان نار بهر پور آزر پرورد گلشن
з бе бар нахли баҳри духт умрон оварад хурмо
ز بی بر نخل بهر دخت عمران آورد خرما
зи баҳри қудраташи гардуни гардони як садаф бошад
ز بحر قدرتش گردون گردان یک صدف باشد
Дар он аз ахтару анҷуми ҳазорон лؤлؤи лоло
در آن از اختر و انجم هزاران لؤلؤ لالا
Ҳамаи кофар вале оташ фурӯз хирмани муъмин
همه کافر ولی آتش فروز خرمن مؤمن
Ҳамаи нодон вале сармояи сӯзи оташи доно
همه نادان ولی سرمایه سوز آتش دانا
Кунад чун дар Зулайхои ҷилваи Юсуфро кунад ҳайрон
کند چون در زلیخا جلوه یوسف را کند حیران
Шавад чун зоҳири азиўсФи злихорокнди расво
شود چون ظاهر ازیوسف زلیخاراکند رسوا
Фиканда пуртӯй аз хештани брнўгли сӯрӣ
فکنده پرتوی از خویشتن برنوگل سوری
Ниҳодаи ҷилвае аз хеш дар срўсҳии боло
نهاده جلوهای از خویش در سروسهی بالا
Ънои дилро аз он омад фиғону нолау зорӣ
عنا دل را از آن آمد فغان و ناله و زاری
Қимориро азин бошад хурӯшу шевану ғавғо
قماری را ازین باشد خروش و شیون و غوغا
Ғараз , маъшӯқ въошқ ӯст ишқии худба худ нозад
غرض،معشوقوعاشقاوستعشقیخودبهخودنازد
Либосӣ дар миёни шахси салому ҳиأти салмо
لباسی در میان شخص سلام و هیأت سلما
Чунин гӯйанд ҳушёрон ки мадҳушанд дар яздон
چنین گویند هشیاران که مدهوشند در یزدان
Ки алҳақ зини сухани бодо бар эшон марҳабоу аҳло
که الحق زین سخن بادا بر ایشان مرحبا و اهلا
Ки зот ӯ буд дарёу мавҷӯдоти амвоҷаш
که ذات او بود دریا و موجودات امواجش
Вале грник бинӣ нест мавҷӯдии бҷздрё
ولی گرنیک بینی نیست موجودی بجزدریا
Мнмснўии гулшани сабои фии алтўҳид
مِنْمثنوی گلشن صبا فی التّوحید
Ба номи худованди ҳуши офарин
به نام خداوند هوش آفرین
Ду гӯши насиҳати нюаши офарин
دو گوش نصیحت نیوش آفرین
Ки бечашм ва гӯшаст ва зу чашму гӯш
که بی چشم و گوش است و زو چشم و گوش
Яке рости байн ва яке ҳақи нюаш
یکی راست بین و یکی حق نیوش
Фрозндаҳи кохи гардони сипеҳр
فرازندهٔ کاخ گردان سپهر
Фурӯзандаи чеҳри тобандаи меҳр
فروزندهٔ چهر تابنده مهر
Нигорандаи пайкар аз хоку об
نگارندهٔ پیکر از خاک و آب
Бароранда гавҳар аз офтоб
برآرندهٔ گوهر از آفتاب
Ва ?лаи фии алнсиҳаҳу алмўъзаҳу алҳкмаҳ
و له فِی النصیحة و الموعظة و الحکمة
Машав ғофил аз рӯзгори ду ранг
مشو غافل از روزگار دو رنگ
Ки касро намонад ба гетии диранг
که کس را نماند به گیتی درنگ
Ба бозичаи баси ахтари тобнок
به بازیچه بس اختر تابناک
Барор ва ба гардун дар орад ба хок
برآر و به گردون در آرد به خاک
Ту чун тифлӣу осмонат чу маҳд
تو چون طفلی و آسمانت چو مهد
Қазои ҷунбиши маҳдро бастаи аҳд
قضا جنبش مهد را بسته عهد
Ҷлоҷли ма ва офтобат кунад
جلاجل مه و آفتابت کند
Вази он ҷунбиши охир ба хобат кунад
وز آن جنبش آخر به خوابت کند
Агар дорӣ аз сангу оҳани равон
اگر داری از سنگ و آهن روان
БФрсоиӣ аз гардиши осмон
بفرسایی از گردش آسمان
Агар сангии он оҳани снгхост
اگر سنگی آن آهن سنگخاست
Вагар оҳании санг оҳан рибост
وگر آهنی سنگ آهن رباست
Касоне ки ҷонро қавӣ хостанд
کسانی که جان را قوی خواستند
Ба тоъати тан нотавон костанд
به طاعت تن ناتوان کاستند
Ба ҳар анҷуман гуфт пардохтаи гӯй
به هر انجمن گفت پرداخته گوی
Суханҳои шоистаи пухтаи гӯй
سخنهای شایستهٔ پخته گوی
Чу зани пайкар худ ме?ера ба ранг
چو زن پیکر خود میارا به رنگ
Ки бар марди ранг занонаст нанг
که بر مرد رنگ زنان است ننگ
зи афтодагии мард озода бош
ز افتادگی مرد آزاده باش
Чу озодагии хоҳӣ афтода бош
چو آزادگی خواهی افتاده باش
Чу болид бар хеши товуси нар
چو بالید بر خویش طاووس نر
Шуд ӯро магаси рони саранҷоми пар
شد او را مگس ران سرانجام پر
Ҳқор аз ҳақорат ба ҷое расед
حقار از حقارت به جایی رسید
Ки аз пари худ фар дияем дид
که از پرِّ خود فرّ دیهیم دید
Гаронӣ ва сахтӣ макун эй писар
گرانی و سختی مکن ای پسر
Ки аз сангу оҳан нае сахт тар
که از سنگ و آهن نهای سختتر
Кунад судау нарми бозуу чанг
کند سوده و نرم بازو و چنگ
Ҳам аз оҳани оҳани ҳам аз санги санг
هم از آهن آهن هم از سنگ سنگ
Чу боди вазон ва чу оби равон
چو باد وزان و چو آب روان
Ба ҷавҳар сабк бошу нарм эй ҷавон
به جوهر سبک باش و نرم ای جوان
На мари бод дар чанбарӣ боядӣ
نه مر باد در چنبری بایدی
На мари обро ҳованӣ соядӣ
نه مر آب را هاونی سایدی
Хуру хобу шоҳид ба андозаи ҷӯй
خور و خواب و شاهد به اندازه جوی
Биҷузи роҳи пайванд ёрон мапуӣ
بجز راه پیوند یاران مپوی
Дар баёни насиҳати луқмони ҳакими мари фарзанди худроу саволи Фрзндўи ҷавоби падару таъвили суханон
در بیان نصیحت لقمان حکیم مر فرزند خود را و سؤال فرزندو جواب پدر و تأویل سخنان
Шунидам ки луқмони писарро зи меҳр
شنیدم که لقمان پسر را ز مهر
Ба андарз фармуд к-эии хуби чеҳр
به اندرز فرمود کای خوب چهر
Махӯр луқмаи ҷузи хусравонеи хӯриш
مخور لقمه جز خسروانی خورش
Ки тан ёбадат зон хӯриши парвариш
که تن یابدت زان خورش پرورش
Мҷуи коми ҷуз аз бути нўшхннд
مجو کام جز از بت نوشخنند
Мёроми ҷуз дар дўоҷ паранд
میارام جز در دواج پرند
Ба ҳар хиттае хона бунёд кун
به هر خطّهای خانه بنیاد کن
Вазони хотири дӯстон шод кун
وزان خاطرِ دوستان شاد کن
Бигуфт эй падари панди мумкини сарой
بگفت ای پدر پند ممکن سرای
Бигуфт эй писари сӯии маънии гароӣ
بگفت ای پسر سوی معنی گرای
Чунон луқма бар хештани гиртнг
چنان لقمه بر خویشتن گیرتنگ
Ки гардад ба комат чу шукри шрнг
که گردد به کامت چو شکر شرنگ
зи васл парӣ бош чандон барӣ
ز وصل پری باش چندان بری
Ки дар дидаи девати намояди парӣ
که در دیده دیوت نماید پری
Ба роҳати мхсби он қадар то тавон
به راحت مخسب آن قدر تا توان
Ки хорат шавад зери тани парниён
که خارت شود زیر تن پرنیان
Бидон гӯна кун ҷой дар ҳар дилӣ
بدان گونه کن جای در هر دلی
Ки ҳар ҷо рӯй бошиддати манзилӣ
که هر جا روی باشدت منزلی
Гирифтам ба гардун барояд сарат
گرفتم به گردون برآید سرت
Даройади сари чарх дар чанбарат
درآید سر چرخ در چنبرت
Шавад ошкори оҳан аз сулби кӯҳ
شود آشکار آهن از صلب کوه
Ҳам аз он шавад кӯҳи оҳани сутӯҳ
هم از آن شود کوه آهن ستوه
зи санги ҳадид оташ омад падед
ز سنگ حدید آتش آمد پدید
Ҳам аз он гудозанд сангу ҳадид
هم از آن گدازند سنگ و حدید
Мефурӯз дар хирмани каси шарор
میفروز در خرمن کس شرار
Ки ҳам дар ту гирад ба поёни кор
که هم در تو گیرد به پایان کار
зи некӯи никуии зи бад бад расад
ز نیکو نکویی ز بد بد رسد
Ба ҳар кас расад ҳарчӣ аз худ расад
به هر کس رسد هرچه از خود رسد
Гурезандае чун нишинад ба пой
گریزندهای چون نشیند به پای
Гзоиндаҳи саг боз гардад ба ҷой
گزاینده سگ باز گردد به جای
Касе кӯи дроФтд бар афтода Эй
کسی کو درافتد بر افتادهای
зи саги бадтараши донгар озода Эй
ز سگ بدترش دان گر آزادهای
Гар озодаи мардӣ чу озодагон
گر آزاده مردی چو آزادگان
Ҳазар кун зи озори афтодагон
حذر کن ز آزار افتادگان
Ва ?лаи аизои тамсил дар ситоиши ақл ва киёсту накӯҳиши шуғлу раёсат
و له ایضاً تمثیل در ستایش عقل و کیاست و نکوهش شغل و ریاست
Салимии яке мори рангин ба каф
سلیمی یکی مار رنگین به کف
Валикин на тири қазоро ҳадаф
ولیکن نه تیر قضا را هدف
Буруни ранги рангу даруни пари шрнг
برون رنگ رنگ و درون پر شرنگ
Хату хол ӯ чун арӯсони шнг
خط و خال او چون عروسان شنگ
Бар он ғофилӣ кард ногуҳи нигоҳ
بر آن غافلی کرد ناگه نگاه
Хату холи он мори барадаши зи роҳ
خط و خال آن مار بردش ز راه
Барафшонад баси бадараи зару сим
برافشاند بس بدرهٔ زر و سیم
Гирифт он гзоиндаҳи мор аз салим
گرفت آن گزاینده مار از سلیم
Супоранда ҷон бар саломати бабрад
سپارنده جان بر سلامت ببرد
Стонндаҳ аз захми он , ҷони супурд
ستاننده از زخم آن، جان سپرد
Раёсати ҳамон мори рангини шумор
ریاست همان مار رنگین شمار
Гзоиндаҳи ҷони ноҳӯшёр
گزایندهٔ جان ناهوشیار
Худовандӣ ва даҳ худои мҷўӣ
خداوندی و ده خدایی مجوی
зи амри худои ҷудои мҷўӣ
ز امر خدایی جدایی مجوی
Замонро сари оради саранҷоми даҳр
زمان را سر آرد سرانجام دهر
Ба шаҳрузаи гӯй ва бар шоҳи шаҳр
به شهروزه گوی و بر شاه شهر
Бар айвони касрии ҳакимии нигошт
بر ایوان کسری حکیمی نگاشت
Казин кох бояд гузашт ва гузошт
کزین کاخ باید گذشت و گذاشت
Агар ҳӯшмандӣу фарзона Эй
اگر هوشمندی و فرزانهای
Бнокн ба малики бақои хона Эй
بناکن به ملک بقا خانهای
Дар дардмандии зи худ шод кун
در دردمندی ز خود شاد کن
Ба Лутфии яке хона обод кун
به لطفی یکی خانه آباد کن
Шунидам яке орифи поки дил
شنیدم یکی عارف پاک دل
Ба олам напардохт кохии зи гул
به عالم نپرداخت کاخی ز گل
Ки чун зери хоки охирин манзил аст
که چون زیر خاک آخرین منزل است
Чаҳ ҳоҷат ба кохӣ каз об ва гул аст
چه حاجت به کاخی کز آب و گل است
Чароғии ниФрўхти гетӣ ба меҳр
چراغی نیفروخت گیتی به مهر
Ки охири ниндўди дӯдаш ба чеҳр
که آخر نیندود دودش به چهر
НиФшонди тухмии кишоварзи даҳр
نیفشاند تخمی کشاورز دهر
Ки надуруд бунёдаш аз доси қаҳр
که ندرود بنیادش از داس قهر
Здоиндаҳ ҳсӣаст осмон
زدایندهٔ هسی است آسمان
Ба поёни танатро хӯрд бе гумон
به پایان تنت را خورد بی گمان
Агар зангии ин тӯда хокистар аст
اگر زنگی این توده خاکستر است
Вагар оҳании занги оҳан хур аст
وگر آهنی زنگ آهن خور است
Ҳикояти Нӯҳу таҷарруди он ҳазрат
حکایت نوح و تجرّد آن حضرت
Шунидам яке орифи солхўрд
شنیدم یکی عارف سالخورد
Дар он дам ки равшани равон май супурд
در آن دم که روشن روان میسپرد
Тани ъўрш аз тобиши офтоб
تن عورش از تابش آفتاب
Чу муми андари оташ чу шукр дар об
چو موم اندر آتش چو شکر در آب
Яке гуфташ эй пери деринаи рӯз
یکی گفتش ای پیر دیرینه روز
Тан аз тобиш офтобат бисӯз
تن از تابش آفتابت بسوز
Нбстӣ чаро дар сарои сипанҷ
نبستی چرا در سرای سپنج
Сипанҷии сароеи паии дафъи ранҷ
سپنجی سرایی پی دفع رنج
Биноледу гуфтои дарин рӯз кам
بنالید و گفتا درین روز کم
Гар осоиш аз соя набӯд чаҳ ғам
گر آسایش از سایه نبود چه غم
Шунидам ки аз гардиши рӯзгор
شنیدم که از گردش روزگار
Ба гетӣ фузун дошт сол аз ҳазор
به گیتی فزون داشت سال از هزار
Бузургони чунин аз ҷаҳон руста анд
بزرگان چنین از جهان رستهاند
На чун мо дили андари ҷаҳон баста анд
نه چون ما دل اندر جهان بستهاند
Чу соҳибдилон бар ҷаҳон дил манеҳ
چو صاحبدلان بر جهان دل منه
Ба беҳудаи гул бар сар гул манеҳ
به بیهوده گل بر سر گل منه