Исмаши мирзои асадуллоҳ . Муваллиду маншаи эшон қарияи шаҳри хости мнмзоФоти ашрафи алблоди ашраф ва он аз маорифи билоди дори алмрз Мозандаронасту ҷаноби мирзои абои ани ҷад аз аъёну ашрофи он қасаба бӯда ва ба тариқи маврӯси баъзе аз қрои онҷои мутаъаллиқ ба ӯ гашта . Дар бадви ҳоли толиби таҳсил камолот гардид . Баъзе матолиби илмияро дар назд уламои он мамлакат таҳсил карда , баъд аз он аз доролмрз ба Ироқи омадаи солҳо дар Ироқ ба тахсӣс дар Исфаҳон ба касби фазойил ва хасоил пардохт . Маротиби ақлӣаро дар хизмати ҳукамоӣ муосирин пардохт ва чанде ба ғарази нафсонӣ ба қадаҳи сӯфияи баъзе рисолоти мутараттиби сохт ва ин маънӣ ба хотири хоҳу истионати яке аз мункирин соҳиби ҷоҳ сӯрат ёфт ва ба ҳимояту риояти вай ба маҳфили шаҳаншоҳии шитофт . Чун ҷарҳи ваии ин тайифаро мҳзоллаҳ набӯд ва дар ин тариқаи тариқи ғараз май паймӯд , атвори ваии матбӯъу маъқӯл уқало науфтодау забон ба маломату таҳдиди ваии кушода . Лиҳозои ҳазрати шоҳаншоҳии кутуби вайро забт ва аз ин амали вайро монеъ шуданд . Билохира дар табриз аз кутуби салаф ва мутақаддимин аз табақаи ҳкмоءу уламоу урафо татаббуъ намӯда ва баъзе ахборро бо якдигари татбиқи фармӯда . Ба мадлули ояи вофеи ҳдоиаҳи волзини ҷоҳдўои Финои лнҳдинҳмсблнои ҳақ бар ваии зоҳир шуда аз ақоиди собиқ нодам гардиду марҳала бисёр дар талаби аҳл маърифат бурид ва ба хизмати баъзе аз орифин замон раседу аноба пеша гузид . Ғараз , суҳбату мулоқоташи мукаррари иттифоқи афтода . Фозилии муҷарраду ҳакимӣ муваҳҳидасту маъонии мазкӯраи мстўраҳро худ ба тафсили баёни нмўдў хоҳишманд гардид ки кайфияти ҳолаш ба ҳамин тафсил навишта ояд то агар баъд аз ин аз баъзе нўштҷотш зоҳир шавад маълум гардад ки аз рӯй иштибоҳу ғарази навишта шудааст бӯҳтон ва ифтирост вози машойихи уламои муосирин ба ҷаноби шайхи Аҳмади лҳсўӣу ҷаноби мирзои Абулқосими широзии изҳор ихлос менамӯд . Бории ду маснавии манзуми фармӯда . Ҳар дуро фақири дида ва ин абётро гузида :
اسمش میرزا اسداللّه. مولد و منشاء ایشان قریهٔ شهر خواست مِنْمضافات اشرف البلاد اشرف و آن از معارف بلاد دار المرز مازندران است و جناب میرزا اباً عن جد از اعیان و اشراف آن قصبه بوده و به طریق موروث بعضی از قرای آنجا متعلق به او گشته. در بدو حال طالب تحصیل کمالات گردید. بعضی مطالب علمیه را در نزد علمای آن مملکت تحصیل کرده، بعد از آن از دارالمرز به عراق آمده سالها در عراق به تخصیص در اصفهان به کسب فضایل و خصایل پرداخت. مراتب عقلیه را در خدمت حکمای معاصرین پرداخت و چندی به غرض نفسانی به قدح صوفیه بعضی رسالات مترتب ساخت و این معنی به خاطر خواه و استعانت یکی از منکرین صاحب جاه صورت یافت و به حمایت و رعایت وی به محفل شهنشاهی شتافت. چون جرح وی این طایفه را محضاًللّه نبود و در این طریقه طریق غرض میپیمود، اطوار وی مطبوع و معقول عقلا نیفتاده و زبان به ملامت و تهدید وی گشاده. لهذا حضرت شاهنشاهی کتب وی را ضبط و از این عمل وی را مانع شدند. بالاخره در تبریز از کتب سلف و متقدمین از طبقهٔ حکماء و علماء و عرفا تتبع نموده و بعضی اخبار را با یکدیگر تطبیق فرموده. به مدلول آیهٔ وافی هدایه وَالَّذینَ جَاَهُدوا فِیْنَا لَنَهْدِیَّنهُمْسُبُلَنا حق بر وی ظاهر شده از عقاید سابق نادم گردید و مرحلهٔ بسیار در طلب اهل معرفت برید و به خدمت بعضی از عارفین زمان رسید و انابه پیشه گزید. غرض، صحبت و ملاقاتش مکرر اتفاق افتاده. فاضلی مجرد و حکیمی موحد است و معانی مذکوره مسطوره را خود به تفصیل بیان نمودو خواهشمند گردید که کیفیت حالش به همین تفصیل نوشته آید تا اگر بعد از این از بعضی نوشتجاتش ظاهر شود معلوم گردد که از روی اشتباه و غرض نوشته شده است بهتان و افتراست واز مشایخ علمای معاصرین به جناب شیخ احمد لحسوی و جناب میرزا ابوالقاسم شیرازی اظهار اخلاص مینمود. باری دو مثنوی منظوم فرموده. هر دو را فقیر دیده و این ابیات را گزیده:
Фии алтўҳид
فِی التّوحید
Субҳони аллоҳи зиҳии худованд
سبحان اللّه زهی خداوند
Безоду нажоду кФўу пайванд
بی زاد و نژاد و کفو و پیوند
Бесӯрату Нақшбанди сӯрат
بی صورت و نقشبند صورت
Бар ҳасби машйату зарурат
بر حسب مشیت و ضرورت
Давр аз ҳамаи лафзу вазъу маънӣ
دور از همه لفظ و وضع و معنی
Дар маънии лафзу вазъи пайдо
در معنی لفظ و وضع پیدا
Нодидаи дидаи офарӣда
نادیدهٔ دیده آفریده
Бинандаи дидаҳо надида
بینندهٔ دیدهها ندیده
Гӯянда гуфта ва нагуфта
گویندهٔ گفته و نگفته
Ваз гуфт ва нагуфтаҳо наҳуфта
وز گفت و نگفتهها نهفته
Саттори уюбу кошифи ғайб
ستار عیوب و کاشف غیب
Донои уюб ва сотар айб
دانای عیوب و ساتر عیب
Рафтор омӯз ҳафт сайёр
رفتار آموز هفت سیار
Ҳангома фурӯз ҳашт гулзор
هنگامه فروز هشت گلزار
Беолату нохудоӣ на фалак
بی آلت و ناخدای نه فُلک
Субҳони аллоҳи молики алмалик
سُبْحانَ اللّهِ مَالِکِ الْمُلْک
эй бар аҳадяти ту нотиқ
ای بر احدیت تو ناطق
Маъдӯди мухолифу мувофиқ
معدود مخالف و موافق
Дар базми шуҳуди махзани сар
در بزم شهود مخزن سر
Осори ту махфӣасту зоҳир
آثار تو مخفی است و ظاهر
Дар маърифати ту ақлу идрок
در معرفت تو عقل و ادراک
Биниҳода сари ниёз бар хок
بنهاده سر نیاز بر خاک
Пайдоеу зоҳиру аёнӣ
پیدایی و ظاهر و عیانی
Лек аз ҳамаи дидаҳо наоне
لیک از همه دیدهها نهانی
Аз дӯсти ҷаҳони пару зи мо давр
از دوست جهان پر و ز ما دور
Чун нури зи ҳўру ҳўр аз нур
چون نور ز هور و هور از نور
ӯ дар ҳамау ҳама дар ӯ дар
او در همه و همه در او در
Чун тобиши тобаҳо дар озар
چون تابش تابهها در آذر
Ин парда шикофтан нишоед
این پرده شکافتن نشاید
Аз мӯр Таҳамтанӣ наёяд
از مور تهمتنی نیاید
Шуд сарфи мабоонӣу маъонӣ
شد صرف مبانی و معانی
Як сари ҳамаи умру зиндагонӣ
یک سر همه عمر و زندگانی
Вела фии алслўки волтҳқиқ
وَلَهُ فی السّلُّوکِ والتّحقیق
Зини ҳосили ман ҳуруфу асвот
زین حاصل من حروف و اصوات
Зон восили ман ки моти мофот
زان واصل من که مات مافات
Кардам паии аҳли дили такопуӣ
کردم پی اهل دل تکاپوی
Тозон ва давон шудам ба ҳар сӯй
تازان و دوان شدم به هر سوی
Як ҷавҳар беарз надидам
یک جوهر بی عرض ندیدم
Давр аз ғараз ва мараз надидам
دور از غرض و مرض ندیدم
Зоҳид ки намоз май гз арад
زاهد که نماز می گذارد
Андари пай оз ме гузорад
اندر پی آز میگذارد
Обид ки ибодаташ хисол аст
عابد که عبادتش خصال است
Кораши ҳамаи визр ё вабол аст
کارش همه وزر یا وبال است
Тадриси мударрисони мударрис
تدریس مدرسان مدرس
Тасхир авом бошаду бас
تسخیر عوام باشد و بس
Аз мавъизаи воъизони минбар
از موعظه واعظان منبر
Доранд ҳавои асбу астар
دارند هوای اسب و استر
Муфтии зи Фтоўии мухолиф
مفتی ز فتاوی مخالف
Мътли алъайни бали музоъаф
معتل العین بل مضاعف
Тарсоу клисёу дайраш
ترسا و کلیسیا و دیرش
Рафтам дидам сулӯку сайраш
رفتم دیدم سلوک و سیرش
Барадами рашкии зи пери тарсо
بردم رشکی ز پیر ترسا
Ки ларза фиканд дар килисо
که لرزه فکند در کلیسا
Гар на зи кафи ту ҷом гирад
گر نه ز کف تو جام گیرد
Тарсои таслис кӣ пазирад
ترسا تثلیث کی پذیرد
Онро ки ба ҳаср ва ъад наёяд
آن را که به حصر و عد نیاید
Вндри шимур ва адад наёяд
وندر شمر و عدد نیاید
Яктои гуфтанаш эътиборӣ аст
یکتا گفتنش اعتباری است
Гуфтани се ва ду з ҳарза корӣаст
گفتن سه و دو ز هرزه کاریست
Дар даҳр ба ҳар ки дар расидам
در دهر به هر که در رسیدم
Вази дида эътибор дидам
وز دیدهٔ اعتبار دیدم
Ҷузи нақш тўош набӯд дар дил
جز نقش تواش نبود در دل
Ҷузи фикр тўош набӯд ҳосил
جز فکر تواش نبود حاصل
Меҳри ту ба меҳр ва моҳ тобед
مهر تو به مهر و ماه تابید
Ҳиндӯи мау меҳрро парастед
هندو مه و مهر را پرستید
Обии зи ту сӯй оташ омад
آبی ز تو سوی آتش آمد
Бар мғбчаҳи оташат хуш омад
بر مغبچه آتشت خوش آمد
Шурии зи ту андар об афтод
شوری ز تو اندر آب افتاد
Як фирқа дар изтироб афтод
یک فرقه در اضطراب افتاد
Акси ту ба рӯй бут дар афтод
عکس تو به روی بت در افتاد
Бути қиблаи қавм дигар афтод
بت قبلهٔ قوم دیگر افتاد
Рангии зи ту рехт дар гулистон
رنگی ز تو ریخت در گلستان
Булбул шудаи кӯдаки дабистон
بلبل شده کودک دبستان
Аз меҳр ту нест каси мъро
از مهر تو نیست کس معرّا
Офоқу анфуси ҳиллами ҷро
آفاق و انفس هَلُمَّ جَرا
Нанигар ба ман ва ду рангии ман
ننگر به من و دو رنگی من
Бар зиғмӣу палангии ман
بر ضیغمی و پلنگی من
Каси оби зи ташна боз гирад
کس آب ز تشنه باز گیرد
То ташнаи зи тишнагии бимирад
تا تشنه ز تشنگی بمیرد
Сангӣаст ки мерибоед оҳан
سنگی است که میرباید آهن
Камтари ту на зоне ва на зини ман
کمتر تو نه زانی و نه زین من
Чун коҳи рибои рубои коҳам
چون کاه ربا ربای کاهم
Каз коҳи кашони гузашти оҳам
کز کاه کشان گذشت آهم
Гар мавҷи хатои з ман барояд
گر موج خطا ز من برآید
Бар ту зи ?хитой ман фазояд
بر تو ز خطای من فزاید
Шуд доманат ар зи абри ман тар
شد دامنت ار ز ابر من تر
Трдомнити зи абри хуштар
تردامنیت ز ابر خوشتر
Аз бодам агар ғубори дорӣ
از بادم اگر غبار داری
Зини тирагии эътибори дорӣ
زین تیرگی اعتبار داری
Зоҳир буд ин ки бе каму кост
ظاهر بود این که بی کم و کاست
Дарёст ки мавҷ ва мавҷ дарёст
دریاست که موج و موج دریاست
Онгоҳи ниқоби бргшоид
آنگاه نقاب برگشاید
Дарё ки ба мавҷ андар ояд
دریا که به موج اندر آید
Ҳасани дарёи з мавҷ пайдост
حسن دریا ز موج پیداست
Мавҷи ойӣна ҷамол дарёст
موج آیینهٔ جمال دریاست
Ҳар гул ки на ранг ва буи дорад
هر گل که نه رنگ و بوی دارد
Пеши булбул чаҳ рӯй дорад
پیش بلبل چه روی دارد
Шоҳид ки на ғоза дораду ранг
شاهد که نه غازه دارد و رنگ
Бигурез азуи ҳазор фарсанг
بگریز ازو هزار فرسنگ
Аз ранг фузуд хату холат
از رنگ فزود خط و خالت
Аз ранг чаро буд малолат
از رنگ چرا بود ملالت