Исми он ҷаноби фазли аллоҳи ибн абўолхираст . Аз сғри сини риёзот шоқа мекашиду шароби завқ ва ҳол мечашид . Луқмони сарахсӣ ки азмҷонини оқилу мҷозиби комил буд , ӯро ба шайхи Абулфазли сарахсии супурда , то тарбият намӯд . Ба суҳбати ҷамъӣ аз бузургони расидау заҳмат бисёр аз абнои замони дида . Чаҳордаҳи сол дар ибтидои ҳоли маҷзӯб буд ва ба водии дашти ховарони роҳ май паймӯд . Дар сахтӣу ранҷи қадам май афшурду хор саҳро мехӯрд . Билохираи кораш ба ҷое расед ки аз ҳадоё ки салотин ба вай фиристода буданд чаҳорсад асб бо зину стом дар пешопешаш ҷнибт мекашиданд . Дар маърифат , суханон некӯ дорад . Аз ҷумла мефармоед : ки ҳиҷоб , дар миёни халқу холиқи замину осмон ва ғайра нест . Пиндору маънии мо ҳиҷобаст . Агар аз миён баргирем ба ӯ расем . Ҳам ӯ гуфтааст : тасаввуф онаст ки ончӣ дар сари дории бунаӣу ончӣ дар кафи дории бидиҳӣ . Ва аз ончӣ бар ту ояд бҷҳӣ . Ҳам гуфтааст ки марди комил онаст ки дар миён халқ нишинад ва зан гирад ва дод ва ситад кунад ва бо ҳамаомезад ва як дам аз худо ғофил набошад . Муддати умри он ҷаноби ҳазор моҳ бӯда вдри санаи 440 риҳлат намӯда . Ин байту рубоиёт аз осори он ҷаноби сабт шуда :
اسم آن جناب فضل اللّه ابن ابوالخیر است. از صغر سن ریاضات شاقه میکشید و شراب ذوق و حال میچشید. لقمان سرخسی که ازمجانین عاقل و مجاذیب کامل بود، او را به شیخ ابوالفضل سرخسی سپرده، تا تربیت نمود. به صحبت جمعی از بزرگان رسیده و زحمت بسیار از ابنای زمان دیده. چهارده سال در ابتدای حال مجذوب بود و به وادی دشت خاوران راه میپیمود. در سختی و رنج قدم میافشرد و خار صحرا میخورد. بالاخره کارش به جایی رسید که از هدایا که سلاطین به وی فرستاده بودند چهارصد اسب با زین و ستام در پیشاپیشش جنیبت میکشیدند. در معرفت، سخنان نیکو دارد. از جمله میفرماید: که حجاب، در میان خلق و خالق زمین و آسمان و غیره نیست. پندار و معنی ما حجاب است. اگر از میان برگیریم به او رسیم. هم او گفته است: تصوف آن است که آنچه در سر داری بنهی و آنچه در کف داری بدهی. و از آنچه بر تو آید بجهی. هم گفته است که مرد کامل آن است که در میان خلق نشیند و زن گیرد و داد و ستد کند و با همه آمیزد و یک دم از خدا غافل نباشد. مدت عمر آن جناب هزار ماه بوده ودر سنهٔ ۴۴۰ رحلت نموده. این بیت و رباعیات از آثار آن جناب ثبت شده:
Ба зери қуббаи тақдис , масти мстоннд
به زیر قبّهٔ تقدیس، مست مستانند
Ки ҳарчӣ ҳаст , ҳамаи сӯрат худо донанд
که هرچه هست، همه صورت خدا دانند
Ман рубоиёти нури аллоҳи марқада :
مِنْ رباعیّات نَوَّرَ اللّهُ مَرقَدَهُ:
Ҷисмами ҳамаи ашки гашт ва чашмам бигирист
جسمم همه اشک گشت و چشمم بگریست
Дар ишқи ту беҷисм , ҳаме бояд зист
در عشق تو بی جسم، همی باید زیست
Аз ман асарӣ намонад , ин ишқ аз чист
از من اثری نماند، این عشق از چیست
Чун ман , ҳама маъшӯқ шудам , ошиқ кист
چون من، همه معشوق شدم، عاشق کیست
٭٭٭
٭٭٭
Сар то сари дашти ховарон сангӣ нест
سر تا سر دشت خاوران سنگی نیست
Каз хӯни дилу дида , бар он рангӣ нест
کز خون دل و دیده، بر آن رنگی نیست
Дар ҳеҷ замин ва ҳеҷ фарсангӣ нест
در هیچ زمین و هیچ فرسنگی نیست
Каз даст ғамат нишаста дилтангӣ нест
کز دست غمت نشسته دلتنگی نیست
٭٭٭
٭٭٭
Он рӯз ки оташ муҳаббат афрӯхт
آن روز که آتش محبّت افروخت
Ошиқи равиши сӯзи зи маъшӯқи омухт
عاشق روش سوز ز معشوق آموخت
Аз ҷониби дӯсти срзди ин сӯзу гудоз
از جانب دوست سرزد این سوز و گداز
То дар нагирифт шамъ , парвона насӯхт
تا در نگرفت شمع، پروانه نسوخت
Роҳи ту ба ҳар қадам ки пўинд хуш аст
راه تو به هر قدم که پویند خوش است
Васли ту ба ҳар сабаб ки ҷӯянд хуш аст
وصل تو به هر سبب که جویند خوش است
Рӯй ту ба ҳар дида ки бенанд накӯаст
روی تو به هر دیده که بینند نکوست
Номи ту ба ҳар забон ки гӯйанд хуш аст
نام تو به هر زبان که گویند خوش است
٭٭٭
٭٭٭
Ғозӣ ба раҳи шаҳодати андари таку пӯст
غازی به ره شهادت اندر تک و پوست
Ғофил ки шаҳиди ишқ , фозилтар аз ӯст
غافل که شهید عشق، فاضلتر از اوست
Дар рӯзи қиёмат ин бидон кӣ монад
در روز قیامت این بدان کی ماند
Кин кушта душманаст ва он куштаи дӯст
کاین کشتهٔ دشمن است و آن کشتهٔ دوست
٭٭٭
٭٭٭
Аз каъба , раҳеаст то ба мақсади пайваст
از کعبه، رهی است تا به مقصد پیوست
Вази ҷониби майхонаи раҳ дигар ҳаст
وز جانب میخانه ره دیگر هست
Лекини раҳи майхонаи зи ободонӣ
لیکن ره میخانه ز آبادانی
Роҳӣаст ки коса метавон дод ба даст
راهی است که کاسه میتوان داد به دست
٭٭٭
٭٭٭
Пай дар говасту гов дар кҳсор аст
پی در گاو است و گاو در کهسار است
Моҳии сришмӣ ба дрёбор аст
ماهی سریشمی به دریابار است
Буз дар кӯҳаст ватуз дар булғор аст
بز در کوه است و توز در بلغار است
Зиҳ кардан ин камони басӣ душвор аст
زه کردن این کمان بسی دشوار است
٭٭٭
٭٭٭
Фардо ки заволи шаш ҷиҳат хоҳад буд
فردا که زوال شش جهت خواهد بود
Қадари ту ба қадар маърифат хоҳад буд
قدر تو به قدر معرفت خواهد بود
Дар ҳасан сифат кӯш ки дар рӯзи ҷазо
در حسن صفت کوش که در روز جزا
Ҳашари ту ба сӯрат сифат хоҳад буд
حشر تو به صورت صفت خواهد بود
٭٭٭
٭٭٭
Дили ҷузи раҳи ишқ ту напуед ҳаргиз
دل جز ره عشق تو نپوید هرگز
Ҷузи меҳнати вдрд ту наҷуед ҳаргиз
جز محنت ودرد تو نجوید هرگز
Саҳрои дилами ишқи ту шўрстон кард
صحرای دلم عشق تو شورستان کرد
То меҳр касе дар он наравед ҳаргиз
تا مهر کسی در آن نروید هرگز
٭٭٭
٭٭٭
Ононкаҳ ба номи нек май хўонндм
آنانکه به نام نیک میخوانندم
Аҳволи даруни бад наме донндм
احوال درون بد نمیدانندم
Гар зонка даруни буруни бгрдонндм
گر زانکه درون برون بگردانندم
Мустуҷиби онам ки бсўзонндм
مستوجب آنم که بسوزانندم
эй рӯй ту меҳри олами орои ҳама
ای روی تو مهر عالم آرای همه
Васли ту шабу рӯзи таманнои ҳама
وصل تو شب و روز تمنای همه
Гар боди гарон ба аз манӣ вой ба ман
گر باد گران به از منی وای به من
Вар бо ҳамаи каси ҳамчуи манӣ вои ҳама
ور با همه کس همچو منی وای همه
٭٭٭
٭٭٭
Дар кӯии худами манзил ва мأўо додӣ
در کوی خودم منزل و مأوا دادی
Дар базми висоли худ маро ҷо додӣ
در بزم وصال خود مرا جا دادی
Алқсаҳ ба сад киришмау нози маро
القصه به صد کرشمه و ناز مرا
Ошиқ кардӣу сар ба саҳро додӣ
عاشق کردی و سر به صحرا دادی
٭٭٭
٭٭٭
Дар кӯй ту медиҳанд ҷонӣ ба ҷӯй
در کوی تو میدهند جانی به جوی
Ҷонӣ чаҳ буд ки корвонӣ ба ҷӯй
جانی چه بود که کاروانی به جوی
Аз васли ту як ҷӯ ба ҷаҳонии арзад
از وصل تو یک جو به جهانی ارزد
Зини нақд ки морости ҷаҳонӣ ба ҷӯй
زین نقد که ماراست جهانی به جوی
٭٭٭
٭٭٭
Гуфтам ки кроиии ту бад-ӣни зебоӣ
گفتم که کرایی تو بدین زیبایی
Гуфтои худро ки ман худами яктое
گفتا خود را که من خودم یکتایی
Ҳам ишқам ва ҳам ошиқам ва ҳам маъшӯқам
هم عشقم و هم عاشقم و هم معشوقم
Ҳам оина , ҳам ҷамоли ҳам бенаӣ
هم آینه، هم جمال هم بینایی
٭٭٭
٭٭٭
Бурдорам дил ,гар аз ҷаҳон фармое
بردارم دل، گر از جهان فرمایی
Бар ҳам занам аз суд ва зиён фармое
بر هم زنم از سود و زیان فرمایی
Биншинам агар бар сари оташи гӯйӣ
بنشینم اگر بر سر آتش گویی
Бархезам агар аз сар ҷон фармое
برخیزم اگر از سر جان فرمایی