Исми шарифаши паҳлавони Маҳмӯди машҳур ба пурёӣ вале . Байни алхўосу алъўоми машҳуру маърӯф ва ба фазойили сӯрӣу маънавии мавсуф . Аҳволи фархундаи молаш дар кутуби тавориху тазкираи шуъароу урафои мазкӯр . Гӯйанд касе дар қӯту қудрат бо вай баробарӣ накарда . Баъзе ӯро писари бӯрёӣ вале дониста ва бархе ин лақабро бар худ он ҷаноби баста . Ҳозои асҳи бои тақдири орифии комилу комилӣ восил бӯда . Ҳақоиқу маорифӣ бисёр аз ваии буруз ва зуҳӯр намӯда . Маснавии канзи алҳқоиқ аз манзумоти он ҷанобаст . Баъзе аз ашъори он китобу гулшан ба ҳам омехта , ғолибан аз канз алҳқоиқ бӯда бошад . Зеро ки китоби кнзолҳқоиқ дар санаи 703 сӯрат итмом ёфтау шайхи шабистарии ҳафдаҳи соли баъд аз он гулшани розро манзум намӯда . ВФотш дар санаи 722 , мазораш дар хиўқ хоразмаст . Гӯйанд дар шабӣ ки вафот ёфт ин рубоиро гуфту алии алсбоҳ бар саҷҷода аш ёфтанд :

اسم شریفش پهلوان محمود مشهور به پوریای ولی. بین الخواص و العوام مشهور و معروف و به فضایل صوری و معنوی موصوف. احوال فرخنده مالش در کتب تواریخ و تذکرهٔ شعرا و عرفا مذکور. گویند کسی در قوت و قدرت با وی برابری نکرده. بعضی او را پسر بوریای ولی دانسته و برخی این لقب را بر خود آن جناب بسته. هذا اصح بایّ تقدیر عارفی کامل و کاملی واصل بوده. حقایق و معارفی بسیار از وی بروز و ظهور نموده. مثنوی کنز الحقایق از منظومات آن جناب است. بعضی از اشعار آن کتاب و گلشن به هم آمیخته، غالباً از کنز الحقایق بوده باشد. زیرا که کتاب کنزالحقایق در سنهٔ ۷۰۳ صورت اتمام یافته و شیخ شبستری هفده سال بعد از آن گلشن راز را منظوم نموده. وفاتش در سنهٔ ۷۲۲، مزارش در خیوق خوارزم است. گویند در شبی که وفات یافت این رباعی را گفت و علی الصباح بر سجاده‌اش یافتند:

рубоӣ

رباعی

Имшаби зи сари сидқу сафои дили ман

امشب ز سر صدق و صفایِ دل من

Дар майкадаи он ҳуши рубои дили ман

در میکده آن هوش ربایِ دل من

Ҷомӣ ба кафам дод ки бустон ва бануш

جامی به کفم داد که بستان و بنوش

Гуфтам нахӯрам гуфт барои дили ман

گفتم نخورم گفت برای دلِ من

٭٭٭

٭٭٭

Биҳишту дӯзахат бо тест дар пӯст

بهشت و دوزخت با تست در پوست

Чаро беруни зхўд май ҷӯӣ эй дӯст

چرا بیرون زخود می‌جویی ای دوست

٭٭٭

٭٭٭

Мнмснўии канзи алҳқоиқ

مِنْمثنوی کنز الحقایق

Агар ту хуии хуши дорӣ ба ҳар кор

اگر تو خوی خوش داری به هر کار

Аз он хуят биҳишт ояд падедор

از آن خویت بهشت آید پدیدار

Вагар хуии бадат андар рибоед

وگر خویِ بدت اندر رباید

Аз он ҷузи дӯзахат чизе наёяд

از آن جز دوزخت چیزی نیاید

Даҳони ту калидонеаст ҳамвор

دهان تو کلیدانی است هموار

Забони ту калиди он нигаҳи дор

زبان تو کلید آن نگه دار

Биҳишту дӯзахатро як калидаст

بهشت و دوزخت را یک کلیدست

Калиди ин чунин ҳаргиз ки дидаст

کلید این چنین هرگز که دیدست

Казу гуҳ гул диҳад дар боғу гуҳи хор

کزو گه گل دهد در باغ و گه خار

Гуҳии ҷинати кушояд зу гуҳии нор

گهی جنت گشاید زو گهی نار

Забонатро калидӣ ҳамчунон дон

زبانت را کلیدی همچنان دان

Бидон кат орзӯ бошад бигардон

بدان کت آرزو باشد بگردان

Ба хайрӣ гар бигардоне Наим аст

به خیری گر بگردانی نعیم است

Ба шарӣ гар биҷунбоне ҷҳим аст

به شری گر بجنبانی جحیم است

Дар ин олам мазан аз неку бади дам

در این عالم مزن از نیک و بد دم

Ки ҳам Иблис май бояд ҳам одам

که هم ابلیس می‌باید هم آدم

٭٭٭

٭٭٭

Чаҳ некӯ гуфт он марди сухани дон

چه نیکو گفت آن مرد سخن دان

Бидон сӯфии саргардони ҳайрон

بدان صوفیِ سرگردانِ حیران

Ки сӯфӣу эмому шайху зоҳид

که صوفی و امام و شیخ و زاهد

Се моҳаи дору хилвати шини обид

سه ماهه دار و خلوت شین عابد

Ҳамаи гаштӣ ва карт шуд ба сомон

همه گشتی و کارت شد به سامان

Кунун вақтаст агар гардии мусулмон

کنون وقت است اگر گردی مسلمان

Мусулмонии варои ин ва он аст

مسلمانی ورای این و آن است

Ки он аз илми хос алхос ҷонаст

که آن از علم خاص الخاصِ جانست

Ба кас мапаснд ончат нест дархур

به کس مپسند آنچت نیست درخور

Мусулмонӣ ҳаминаст эй бародар

مسلمانی همین است ای برادر

рубоиёт

رباعیات

Онем ки пел барнатобад лати мо

آنیم که پیل برنتابد لت ما

Бар чарх зананд навбати шавкати мо

بر چرخ زنند نوبتِ شوکتِ ما

Гар дар сафи мо мӯрча Эй гирад ҷой

گر در صف ما مورچه‌ای گیرد جای

Он мӯрча шер гардад аз давлати мо

آن مورچه شیر گردد از دولتِ ما

٭٭٭

٭٭٭

Гар марди раҳеи назар ба раҳ бояд дошт

گر مردِ رهی نظر به ره باید داشت

Худро нигаҳ аз Ҳароз чаҳ бояд дошт

خود را نگه از هزار چَه باید داشت

Дар хонаи дӯстон чу муҳаррами гаштӣ

در خانهٔ دوستان چو محرم گشتی

Дасту дилу дидаро нигаҳ бояд дошт

دست و دل و دیده را نگه باید داشت

٭٭٭

٭٭٭

Бо қӯти пели мӯр май бояд буд

با قوّت پیل مور می‌باید بود

Бо малики ду куни ъўр май бояд буд

با ملک دو کون عور می‌باید بود

Ин турфаи нигар ки айб ҳар одмӣӣ

این طرفه نگر که عیب هر آدمئی

намебояд диду кӯр май бояд буд

می‌باید دید و کور می‌باید بود

٭٭٭

٭٭٭

Ҷузи дасти ту зулф ту наёраст кашид

جز دست تو زلف تو نیارست کشید

Ҷузи пои ту сӯй ту наёраст давид

جز پای تو سوی تو نیارست دوید

Аз рӯй ту чашми ман назар зон бибаред

از رویِ تو چشم من نظر زان ببرید

Кон рӯй биҷузи чашми ту натавонад дид

کان روی بجز چشم تو نتواند دید

٭٭٭

٭٭٭

Се нуқта яке шуданд дар асли вуҷӯд

سه نقطه یکی شدند در اصلِ وجود

То одами бечора дар омад ба суҷуд

تا آدم بیچاره در آمد به سجود

Ишқ ва майу ҷом ҳар се ёрӣ карданд

عشق و می و جام هر سه یاری کردند

То тоъат Иблис нагардад мардӯд

تا طاعت ابلیس نگردد مردود

٭٭٭

٭٭٭

Гар кори ҷаҳон ба зӯр будӣу набард

گر کارِ جهان به زور بودی و نبرد

Мард аз срномрд баровардӣ гирд

مرد از سرِنامرد برآوردی گرد

Ин кори ҷаҳон чу къбтинасту чўнрд

این کار جهان چو کعبتین است و چونرد

Номарди з мардумӣ бирав чтўон кард

نامرد ز مردمی برو چتوان کرد

٭٭٭

٭٭٭

Онам ки дил аз кун ва макон баркандам

آنم که دل از کون و مکان برکندم

Ваз хон ҷаҳон ба луқма Эй хурсандам

وز خوان جهان به لقمه‌ای خرسندم

Кунадам зи сари кӯҳи қаноати сангӣ

کندم ز سر کوه قناعت سنگی

Оварадам ва бар рахнаи ози афкандам

آوردم و بر رخنهٔ آز افکندم

٭٭٭

٭٭٭

Гар бар сари нафаси худ амӣрии мардӣ

گر بر سرِ نفسِ خود امیری مردی

Вар бар дгарӣ нукта нагирӣ мардӣ

ور بر دگری نکته نگیری مردی

Мардӣ набӯд фитодаро пой задан

مردی نبود فتاده را پای زدن

Гар дасти фитода Эй бигирӣ мардӣ

گر دست فتاده‌ای بگیری مردی

٭٭٭

٭٭٭

Аз дафтари ишқ роз мехон ва магӯӣ

از دفتر عشق راز می‌خوان و مگوی

Мураккаби паии ин тайифа май рон ва магӯӣ

مرکب پیِ این طایفه می‌ران و مگوی

Хоҳӣ ки дилу дайн ба саломати бабрӣ

خواهی که دل و دین به سلامت ببری

Май байн ва макун зоҳир ва май дон ва магӯӣ

می‌بین و مکن ظاهر و می‌دان و مگوی

٭٭٭

٭٭٭

То бар сари кибр ва кӣна ҳастӣ пастӣ

تا بر سر کبر و کینه هستی پستی

То пайрави нафаси бути парастии мастӣ

تا پیرو نفسِ بت پرستی مستی

Аз фикри ҷаҳону қайду андеша ӯ

از فکر جهان و قید و اندیشهٔ او

Чун шишаи орзӯи шикастии рстӣ

چون شیشهٔ آرزو شکستی رستی