Исмаши Қайси бен мазоҳими бен Қайсу аслаш аз қабӣла банӣ омир буд ва ӯ ба ғоят машҳураст ва девонӣ дорад маърӯф . Ва қисном дар араб мутаъаддид бӯдаанд . Аз он ҷумла бӯда Қайси бен зриҳи соҳиби лабанӣ ва ӯ бародари рзоъии ҳазрат эмомҳамам ҳасани бен ълиؑбўдаҳ . Вай низ аз машоҳӣри аҳли завқ ва ишқаст . Гӯйанд бар лабании бинти ҷаноб ки аз қабӣла бнўкъб бӯда ошиқ шуда . Баъд аз беқарорӣ бисёру машаққат бешумор ба ишораи лозими албшораҳи ҳазрати эмоми падараши духтари худ лабаниро ба Қайс дод . Пас аз чанде волидайни Қайс ба ақсоми мухталифау исрори балиғаи Қайсро барои талоқ лабанӣ боздоштанд . Қайси пас аз талоқу фироқи парешон ҳол гардиду тариқа бетобӣу ҷунуни варзед . Охроломр лабанӣ даргузашт . Қайс бар сари қабр ӯ рафта , ҷазаъу фазаъ бисёр намӯд ва ӯро ғашу бихўдӣ рӯй дод ва ба андак фосила бамурд ва ба наздики қабри лабанӣ ба хокаш супурданду ҳоли ин ду Қайс бо якдигар ихтилот ёфта . Бар баъзе муштабаҳ шудааст . Қайси лабанӣ низ ашъор хуб доштау Қайси омирӣ девона шуд . Лоҷарами уқалои замон ӯро маҷнӯн хонанд . Чунонкии ҳикояти ваии афсонаи маҳофил ва дар алснаҳу афвоҳи аФозл мазкӯр шуд . Мҷмлои ишқи маҷозӣ ба ҷиҳати ваии қнтраҳи муҳаббат ҳақиқӣ гардид ва рӯй аз халқи тофта , роҳ биёбон гирифт ва ба камол расед . Чунонкии мукаррар анолилӣ гуфтӣ . Гӯйанд чун аз фӯти Лайлӣ хабар ёфт гуфт ман он Лайлиро хоҳам ки намирад . Ҳамоно маҷнӯни Лайлоӣ ҳақиқӣ бӯдау Лайлии маҷозиро баҳона намӯда . Муддати умраши чиҳил ва панҷ сол . Ҳолоту мақолоташ машҳураст ва ин чанд байт аз он ҷанобаст :

اسمش قیس بن مزاحم بن قیس و اصلش از قبیلهٔ بنی عامر بود و او به غایت مشهور است و دیوانی دارد معروف. و قیسْنام در عرب متعدد بوده‌اند. از آن جمله بوده قیس بن زریح صاحب لُبْنی و او برادر رضاعی حضرت امام همام حسن بن علیؑبوده. وی نیز از مشاهیر اهل ذوق و عشق است. گویند بر لُبْنی بنت جناب که از قبیلهٔ بنوکعب بوده عاشق شده. بعد از بی قراری بسیار و مشقت بی شمار به اشارهٔ لازم البشاره حضرت امام پدرش دختر خود لُبْنی را به قیس داد. پس از چندی والدین قیس به اقسام مختلفه و اصرار بلیغه قیس را برای طلاق لُبْنی بازداشتند. قیس پس از طلاق و فراق پریشان حال گردید و طریقهٔ بی تابی و جنون ورزید. آخرالامر لُبْنی درگذشت. قیس بر سر قبر او رفته، جزع و فزع بسیار نمود و او را غش و بیخودی روی داد و به اندک فاصله بمرد و به نزدیک قبر لُبْنی به خاکش سپردند و حال این دو قیس با یکدیگر اختلاط یافته. بر بعضی مشتبه شده است. قیس لُبْنی نیز اشعار خوب داشته و قیس عامری دیوانه شد. لاجرم عقلای زمان او را مجنون خوانند. چنانکه حکایت وی افسانهٔ محافل و در السنه و افواه افاضل مذکور شد. مجملاً عشق مجازی به جهت وی قنطرهٔ محبت حقیقی گردید و روی از خلق تافته، راه بیابان گرفت و به کمال رسید. چنانکه مکرر انالیلی گفتی. گویند چون از فوت لیلی خبر یافت گفت من آن لیلی را خواهم که نمیرد. همانا مجنون لیلای حقیقی بوده و لیلی مجازی را بهانه نموده. مدت عمرش چهل و پنج سال. حالات و مقالاتش مشهور است و این چند بیت از آن جناب است:

Ман ашъора

من اشعاره

Таваҳҳумати қудамои أни Лайлии тбрқът

تَوَهَّمْتُ قِدْماً أَنَّ لَیلَی تَبَرْقَعَتْ

Вأни лноФии албини мо имнъи аллсмо

وَأَنَّ لَنافی الْبَیْنِ مَا یَمْنَعُ اللَّثما

Флоҳтўлоўоллаҳи смти монеъ

فَلاحَتْوَلاواللّهِ ثَمَّتَ مانِعُ

Сӯии ани Айнии кони мнҳснаҳи أъмо

سِوَی اَنَّ عَیْنِی کانَ مِنْحُسْنِهِ أَعْمَا

٭٭٭

٭٭٭

ЛўсодФи Нӯҳи дмъи Айнии ғрқо

لَوْصادَفَ نُوْحُ دَمْعِ عَیْنی غَرَقا

Лўҳоли бмҳҷтии халили аҳтрқо

لَوْحالَ بِمُهْجتِی خلیلٌ احْتَرَقَا

Лўҳомлти алҷболи ишқии ракаат

لَوْحَامَلَتِ الجبالُ عِشقی رَکَعَتْ

молтўтмлмлтўхртсъқо

مالَتْوتَمْلمَلَتْوَخَرَّتْصَعِقا

٭٭٭

٭٭٭

Лои одами фии алкўни влои Иблис

لا آدمُ فی الْکَونِ وَلا اِبْلیسُ

Ломлки сулаймону лоблқис

لامُلْکُ سلیمانَ و لابلقیسُ

Алъолами сувараи ванети алмънӣ

العالَمُ صُورةٌ وَانتَ المَعْنَی

ё мнҳўи фии улқулуби миғнотис

یا مَنْهُوَ فی الْقلوبِ مِغْناطیسُ

٭٭٭

٭٭٭

Мҷнўнки фии зовияи алҳҷри ғариқ

مَجْنُونُکَ فی زَاویةِ الْهَجْرِ غَریق

Қдҷди влмиҷдإлии алўсли тариқ

قَدْجَدَّ وَلَمْیَجِدْإِلَی الْوَصلِ طَریْق

Мотълми Киеви кунаи фии алФрқаҳ

ماتَعْلَمُ کَیْفَ کَوْنُهُ فی الفُرْقَةِ

Астғрқи фии албҳору алқлби ҳариқ

اِسْتَغْرَقَ فی الْبِحارِ و القلبُ حَریق

٭٭٭

٭٭٭

Алҷсми ббоби ҳбкммтрўҳ

الجسمُ بِبابِ حُبِّکُمْمَطْرُوحُ

Волқлби басаеви ҳиҷри кммзбўҳ

وَالْقَلْبُ بِسَیْفِ هَجْرِ کُمْمَذْبُوحُ

Алъайни лшдаҳи албкои маҷрӯҳ

الْعَیْنُ لِشِدَّةِ اَلْبُکا مَجْرُوْحُ

Ёқўми алии алғриби нўҳўои нўҳўо

یاقومُ عَلَی الْغَرِیْبِ نُوحُوا نُوْحُوا

٭٭٭

٭٭٭

Фии зовияи алҳҷри أнисии авдӣ

فی زاویةِ الْهَجرِ أنیسِی عُوْدِی

Волмҳҷаҳи фавқи нори қалбии авдӣ

والمُهْجَةُ فَوْقَ نارِ قَلْبی عُوْدی

Монлти мақосидии влои мавъӯдӣ

مَانِلْتُ مَقاصِدِی وَلا مُوْعُوْدِی

ё офиятии аҷзати авдии авдӣ

یَا عَافِیَتی عَجَزْتُ عُوْدِی عُودِی