Бидон ки тариқаи аҳли маърифату сулӯк , зикр ва фикрасту бештари зикр хФӣаст ки ба иҷозаи машғӯл ба он мебошанд ва эшон мегӯйанд ки зикри хФӣ аз ҷлӣ , афзаласт . Авло бар тибқи ахбор , сонё ба тариқи ақлу зикр бар чаҳор қисмаст чунонкии қоли аллоҳи таъолии возкррбки фии нФски тзръоу хиФаҳи вдўни алҷҳри ман алқўл . Дар баъзе тафосири тзръоро тафсир ба ҷҳру ълониаҳ ,у дуни алҷҳри ман алқўлро ба ҳади васати миёни сар ва ҷҳр кардаанд ва аз ин ояи се қисми зикри ҷҳру хФӣу мутавассит берун меояд . Ва ин қавлро аз ибни аббоси устоди муфассирин нақл кардаанду алии бен иброҳӣм дар ояи адъўои рбкмтзръои вхФиаҳ . Тзръоро ба ҷҳру ълониаҳ тафсир кардау хФиаҳро ба сару оҳистау хФӣ аз луғот аздодаст ба маънии ҷҳру сар ҳар ду омада .

بدان که طریقهٔ اهل معرفت و سلوک، ذکر و فکر است و بیشتر ذکر خفی است که به اجازه مشغول به آن می‌باشند و ایشان می‌گویند که ذکر خفی از جلی، افضل است. اولاً بر طبق اخبار، ثانیاً به طریق عقل و ذکر بر چهار قسم است چنانکه قالَ اللّهُ تَعالَی وَاذْکُرْرَبَّکَ فی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً و خِیْفَةً وَدُوْنَ الجَهْرِ مِنَ القَوْلِ. در بعضی تفاسیر تضرعاً را تفسیر به جهر و علانیه، و دون الجهر من القول را به حد وسط میان سر و جهر کرده‌اند و از این آیه سه قسم ذکر جهر و خفی و متوسط بیرون می‌آید. و این قول را از ابن عباس استاد مفسرین نقل کرده‌اند و علی بن ابراهیم در آیهٔ اُدْعُوا رَبَّکُمْتَضَرُّعاً وَخُفْیَةً. تضرعاً را به جهر و علانیه تفسیر کرده و خُفْیَةً را به سر و آهسته و خفی از لغات اضداد است به معنی جهر و سر هر دو آمده.

Зикри лисон бар се қисмаст : ҷҳру сару васати бинҳмо . Зоҳир аз ояи аввали истеъмоли намӯдани нафасу аъзоу ҷавориҳро бар судӯри афъоли муқарараи муайяна аз ҷониби соҳиби шариъат ( с ) . Ибни Фаҳди ҳиллӣ дар идда алдоъӣ мефармоед : ба таҳқиқ донистӣ фазли дъоўи зикрро ва донистӣ ки афзал аз ҳар як кадомаст аз ҷҳру сар . Ва ончӣ сараст афзаласт аз ҷҳр ба ҳафтод мартаба . Ривояти зрораҳи қол : лотктби алмлоӣкаҳи алои мо самъи вқоли аллоҳи таъолии возкррбки фии нФски тзръои вхиФаҳи Флои иълми савоби золки аззикри фии нафаси алрҷли ғайри аллоҳи лъзмтаҳ ?имаеаст ба қисми солис аз зикр , ғайр аз ду қисм ки ҷҳр ва сараст ва он қисми солис онаст ки мард дар нафаси худ зикри намояд ба вазъӣ ки надонад онро магари ҳақи субҳонаи таъолӣ . Ва баъд аз он бидон ки ғайр аз ин ақсом , қисм робъӣ мебошад аз зикр ва он ёди намӯдани аллоҳ таъолӣаст дар назд овомир ва навоҳӣ ва ба ҷо овардани овомиру тарк намӯдан навоҳӣ . Ва аз онкӣ ӯро ҳозир донад . Дар ин сӯрати ибни Фаҳди зикри лисонро ду қисми шимурд : ҷҳроу саро . Пас ончӣ аз ояи аввал , зоҳир шуда , зикри лисони се мартабааст ҷҳроу сарои волўостаҳи бинҳмо . Пас бози зикри воситаи родри таҳти яке аз ҷҳр ё сари шимурд ва он қисми солис ки қарор доданаст ки дар нафас гуфта шавад ки худ нашунӯд ва он зикри хФии маъмӯли байн алмшоихаст ва он ақрб ба ихлосу абъд аз раёсат , ва мадҳ фармуд ҳақи таъолии закариёро аз нодаии рабаи ндоءи хФё . Дар усӯли кофӣ ба аснодаши омадаи қоли амири алмؤмнини мнзкри аллоҳи ъзўҷли болсри Фқдзкри аллоҳи ксирои إни алмноФқини тзкрўни аллоҳи ълониаҳу лоизкрўни фии алсри Фқоли аллоҳи ироؤни анноси влоизкрўни аллоҳи алои қлило ва дар иддаи алдоъӣ : қоли расӯли аллоҳи лобии зри азкри аллоҳи зкрои хомлои қоли мо алхомли қоли алхФӣ ва дар муноҷоти ҳазрати Сайид саҷҷодаст ки : вонснои бзкри алхФии волФу лоам дар ин ду мавзеи алифу лоам аҳдасту эҳтимоли ақрб онаст ки мурод аз хФӣ , хФии маъҳуди байн алмшоихаст зеро ки дар ҳадиси аввали мухотаб Абӯзараст ва ин баъӣдаст ки ӯ зикр сар намекарда бошад то муҳтоҷ ба ин амр буду муноҷоти ҳазрат ки онснои фармӯда , баъӣдаст ки зикр сар надошта бошад то талаб кунад онро . Чун зикри хФӣ бар нафас съўбт дорад , он ҳазрат фармуд : онс ,у рафъи съўбти онро май талабад . Ва дар исботи афзалияти зикри хФӣ ки иборат аз зикр қалбӣ бӯда бошад , бар соири ақсоми зикр , бароҳини ақлӣау нақлия беҳисобасту тамоми урафои ин тариқаро доштаанд ва дар назму насри худ ишорат карда , комаи қоли алҳоФз :

ذکر لسان بر سه قسم است: جهر و سر و وسط بینهما. ظاهر از آیهٔ اول استعمال نمودن نفس و اعضا و جوارح را بر صدور افعال مقررهٔ معینه از جانب صاحب شریعت(ص). ابن فهد حلی در عدّة الداعی می‌فرماید: به تحقیق دانستی فضل دعاو ذکر را و دانستی که افضل از هر یک کدام است از جهر و سر. و آنچه سر است افضل است از جهر به هفتاد مرتبه. روایت ذراره قال: لاتَکْتُبُ المَلائِکَةُ الّا مَا سُمِعَ وقالَ اللّهُ تَعالَی وَاذْکُرْرَبَّکَ فی نَفْسِکَ تَضَرُّعاً وخِیْفَةً فلا یَعْلَمُ ثَوابَ ذالک الذِّکْرِ فی نَفْسِ الرَّجُلِ غَیْرُ اللهِ لِعَظَمَتِهِ ایمایی است به قسم ثالث از ذکر، غیر از دو قسم که جهر و سر است و آن قسم ثالث آن است که مرد در نفس خود ذکر نماید به وضعی که نداند آن را مگر حق سبحانه تعالی. و بعد از آن بدان که غیر از این اقسام، قسم رابعی می‌باشد از ذکر و آن یاد نمودن اللّه تعالی است در نزد اوامر و نواهی و به جا آوردن اوامر و ترک نمودن نواهی. و از آنکه او را حاضر داند. در این صورت ابن فهد ذکر لسان را دو قسم شمرد: جهراً و سراً. پس آنچه از آیهٔ اول، ظاهر شده، ذکر لسان سه مرتبه است جَهْراً و سِرّاً وَالْواسِطَةُ بَیْنَهُما. پس باز ذکر واسطه رادر تحت یکی از جهر یا سر شمرد و آن قسم ثالث که قرار دادن است که در نفس گفته شود که خود نشنود و آن ذکر خفی معمول بین المشایخ است و آن اقرب به اخلاص و ابعد از ریاست، و مدح فرمود حق تعالی زکریا را از نادَی رَبَّهُ نِداءً خَفِّیاً. در اصول کافی به اسنادش آمده قالَ امیرُ المؤمِنینَ مَنْذَکَرَ اللّهَ عَزَّوَجَلَّ بِالسِّرِّ فَقَدْذَکَرَ اللّهَ کثیراً إنَّ المُنافِقینَ تَذْکُرُونَ اللّهَ علانِیةً و لایَذْکُرُونَ فی السِّرِّ فَقَالَ اللّهُ یُراؤُنَ النّاسَ وَلایَذْکُرُونَ اللّهَ الا قلیلاً و در عدة الداعی: قالَ رَسُولُ اللّه لابی ذَرٍّ اذْکُر اللّهَ ذِکْراً خامِلاً قالَ مَا الخامِلُ قالَ الخَفیُّ و در مناجات حضرت سید سجاد است که: وآنِسْنَا بِذِکْرِ الخَفیِّ والف و لام در این دو موضع الف و لام عهد است و احتمال اقرب آن است که مراد از خفی، خفی معهود بین المشایخ است زیرا که در حدیث اول مخاطب ابوذر است و این بعید است که او ذکر سرّ نمی‌کرده باشد تا محتاج به این امر بود و مناجات حضرت که آنِسْنَا فرموده، بعید است که ذکر سر نداشته باشد تا طلب کند آن را. چون ذکر خفی بر نفس صعوبت دارد، آن حضرت فرمود: آنس، و رفع صعوبت آن را می‌طلبد. و در اثبات افضلیّت ذکر خفی که عبارت از ذکر قلبی بوده باشد، بر سایر اقسام ذکر، براهین عقلیّه و نقلیّه بی حساب است و تمام عرفا این طریقه را داشته‌اند و در نظم و نثر خود اشارت کرده، کما قال الحافظ:

Аммо фикри эшон дар назари доштани сӯрат муршидаст . Ба ҷиҳати ҷамъияти хотир , зеро ки ончии тФсило дар олам , мҷмло дар одамаст . Каломи мӯъҷизи низоми ҳазрати шоҳи авлиё бар ин маънии далелӣ тамомаст .

اما فکر ایشان در نظر داشتن صورت مرشد است. به جهت جمعیت خاطر، زیرا که آنچه تفصیلاً در عالم، مجملاً در آدم است. کلام معجز نظام حضرت شاه اولیا بر این معنی دلیلی تمام است.

Ва ояи вофеи ҳдоиаҳи ҳами фаслат : снриҳмоётнои вФии алоФоқи вФии أнФсҳмҳтии итбини лҳмأнаҳ алҳақ муаййиди ин муддао :

و آیهٔ وافی هدایهٔ حم فصلت: سَنُرِیْهِمْآیاتِنا وفی الآفاقِ وفی أَنْفُسِهِمْحَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْأَنَّهُ الْحَقُّ مؤیّد این مدعا:

Ани أкрмкмънди аллоҳи أтқикм бурҳонаст ки баъд аз аъимма , ашхоси муттақеи гиромитарин мардуманд . Бноءи алайҳи мавлонои абдураҳими дамовандӣ ва бисёре аз уламо ва фузало гуфтаанд ки чун соликро дар бдоити ҳоли хотир дар тафриқааст , бояд ки сӯрати перро дар назар бигирад ки ҷамъият дар хотир ба ҳам расад . Балии ани аллоҳи халқи одами алии сӯрата . Ҳазрати алии бен Мӯсои алрзо дар шарҳи сакинаи қалбӣа , дар сӯраи фатҳи ҳўи алзии أнзли алскинаҳи фии қулӯби алмؤмнин фармӯдааст : алскинаҳи риҳи тФўҳи мнолҷнаҳи лҳои ваҷҳи кўҷаҳи алإнсону ҳазрат содиқ мефармоед :

اِنَّ أَکْرَمَکُمْعِنْدَ اللّهِ أَتْقَیکُم برهان است که بعد از ائمه، اشخاص متقی گرامی‌ترین مردم اند. بناءً علیه مولانا عبدالرحیم دماوندی و بسیاری از علما و فضلا گفته‌اند که چون سالک را در بدایت حال خاطر در تفرقه است، باید که صورت پیر را در نظر بگیرد که جمعیت در خاطر به هم رسد. بلی اِنَّ اللّهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَی صُوْرَتِهِ. حضرت علی بن موسی الرضا در شرح سکینهٔ قلبیه، در سورهٔ فتح هُوَ الّذی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فی قُلوبِ المؤمنینَ فرموده است: السَّکینةُ رِیْحٌ تَفُوْحُ مِنْالجنِّةِ لها وَجْهٌ کَوَجْهِ الإِنْسانِ و حضرت صادق می‌فرماید:

Алсўраҳи алонсониаҳи ҳаии Акбари ҳаҷаи аллоҳи алии халқаи вҳии алкитоби улмубини алзии кутубаи аллоҳи бедаи вҳии алҳикли алзии банноаи бҳкмтаҳи вҳии маҷмӯи сувари Алъоламин вҳии алсроти алмстқими إлии кули хайри вҳии алҷсри алммтди байни алҷнаҳу алнор . Низ ҳазрат содиқ фармуд : мнлмикнлаҳи қарини муршиди итмкни ъдўои ънқаҳи муқаввии ин матлабаст .

الصُّورةُ الاِنسانّیةُ هِیَ اکْبَرُ حُجَّةِ اللّهِ عَلَی خَلْقِهِ وهِیَ الکْتابُ المُبینُ الّذی کَتَبَهُ اللّهُ بِیَدِهِ وَهِیَ الهَیْکَلُ الّذی بَناهُ بِحِکمَتِهِ وَهِیَ مَجْمُوعُ صُوَرِ العالَمینَ وَهِیَ الصّراطُ المُسْتَقیمُ إلی کُلِّ خیرٍ وَهِیَ الجِسْرُ المُمْتَدُّ بینَ الجنّةِ و النّارِ. نیز حضرت صادق فرمود: مَنْلَمْیَکُنْلَهُ قَرِیْنٌ مُرشِدٌ یَتَمکنُ عَدُوّاً عُنُقَهُ مقوی این مطلب است.

Тафаккури соъаҳи хайри мнъбодаҳи сетаи синӣни ҳамин фикраст . Лўълми أбозри мо фии қалби салмони лқдкФраҳи ҳамин маънӣ дораду ҳазрати Сайиди саҷҷоди эмоми зини алъобдинؑдри каломи худ ҳиммат бар тасреҳи ҳамин киноя мефармоед :

تَفَکُّرُ ساعةٍ خَیرٌ مِنْعِبادَةِ سِتَّةِ سِنینِ همین فکر است. لَوْعَلِمَ أباذَرّ ما فی قَلْبِ سلمان لَقَدْکَفّرهُ همین معنی دارد و حضرت سید سجاد امام زین العابدینؑدر کلام خود همت بر تصریح همین کنایه می‌فرماید:

Дар хутбаи наҳҷи албалоға дар фақараи Флўмслтҳм рамзӣ аст дарёб ва аз хабари лоитми алслўаҳи إлои бҳзўри алқлб ба манзала тумаънина башитоб . Ва ҳама урафо гуфтаанд ки ҳузури қалби сӯрат фикраст ки ҳар лаҳзаи он сӯратро ба маънӣ каромат гуфтаанд ки азмсоӣл фиқҳӣаст ки агар мأмўми шахси эмомро набинад ва бо касе ки мушоҳида эмом карда бошад , мшоҳдш нашавад , намози гузоради намози он момўм , ботиласт . Агар касе гуяд ки мурод аз ҳузури қалби рафъ хаёлотаст , мушоҳидаи шахси эмом , айни он хаёлотаст . Ва агар гуяд ҷамъи намӯдан хотираст аз тафриқа , ин хаёли худ тафриқааст ва агар хаёлу мулоҳизаи ин матлаб мекунад ки ҳақи субҳонаи таъолии ҳозир ва нозираст ба тариқи омма , он ваҳм ва пиндораст зеро ки клмои мизтмўаҳи бأўҳомкмФии أдқи маъонӣаи Фҳўи махлуқи мслкммрдўди إликмў зоҳираст ки аз лафзи ҳузури чизе мафҳумаст ки зиди ғайбат маълумаст . Хулосаи калом эшонаст ки ба ҳукми أлмҷози қнтраҳи алҳқиқаҳи соликиро ки фанои фии ашшайх муайян нашавад , вайро ба вилояти кулияи муҳаррамят ҳосил намегардаду ҳаркиро ин ҳосил нест соҳиби набуввати мутлақа ӯро қобил нест ва ҳар ки ӯро қобил нест , ӯро қурб илоҳӣ нест зеро ки муршиди зоҳир , акси муршиди клؑў ҳар қадар ки ба воситаи муршиди зоҳири рӯҳи солик қавӣтар мешавад ба муршиди ботин , қариб тар мегардад . Мавлавӣ ба ин маънии ишорат май намояд , мавлавӣ :

در خطبهٔ نهج البلاغه در فقرهٔ فَلَوْمَثَّلتهم رمزی است دریاب و از خبر لایَتِمُّ الصَّلوةُ إلّا بِحُضُورِ القلبِ به منزلهٔ طمأنینه بشتاب. و همهٔ عرفا گفته‌اند که حضور قلب صورت فکر است که هر لحظهٔ آن صورت را به معنی کرامت گفته‌اند که ازمسائل فقهی است که اگر مأموم شخص امام را نبیند و با کسی که مشاهدهٔ امام کرده باشد، مشاهدش نشود، نماز گزارد نماز آن ماموم، باطل است. اگر کسی گوید که مراد از حضور قلب رفع خیالات است، مشاهدهٔ شخص امام، عین آن خیالات است. و اگر گوید جمع نمودن خاطر است از تفرقه، این خیال خود تفرقه است و اگر خیال و ملاحظهٔ این مطلب می‌کند که حق سبحانه تعالی حاضر و ناظر است به طریق عامه، آن وهم و پندار است زیرا که کُلَّمَا مَیزَّتُمُوْهُ بِأَوْهامِکُمْفی أَدَقِّ مَعانِیْهِ فَهُوَ مَخْلُوقٌ مِثْلُکُمْمَرْدُوْدٌ إلَیْکُمْو ظاهر است که از لفظ حضور چیزی مفهوم است که ضد غیبت معلوم است. خلاصهٔ کلام ایشان است که به حکم ألمجازُ قَنْطَرَةُ الحَقیقةِ سالکی را که فنا فی الشیخ معین نشود، وی را به ولایت کلیّه محرمیت حاصل نمی‌گردد و هرکه را این حاصل نیست صاحب نبوت مطلقه او را قابل نیست و هر که او را قابل نیست، او را قرب الهی نیست زیرا که مرشد ظاهر، عکس مرشد کلؑو هر قدر که به واسطهٔ مرشد ظاهر روح سالک قویتر می‌شود به مرشد باطن، قریب‌تر می‌گردد. مولوی به این معنی اشارت می‌نماید، مولوی:

Муҳаққиқи кирмонӣ дар қитъа Эй мефармоед :

محقق کرمانی در قطعه‌ای می‌فرماید: