Машҳур ба боботоҳири урён ва аз хоки пок Ҳамадон бӯда . ӯ дар он вилоят ба девонагӣ шӯҳрат намӯда . Балӣ ӯст девона ки девона нашуд . Ағлаби авқоту айём дар байғӯлау ғораши мақом . Гӯйанд чунон оташӣ дар дили он девона фарзона барафрӯхтау бунёди сабри втоқт ӯро сӯхта буданд ки бо онкӣ баравадат ҳавои он балад машҳураст дар фасли зимистон дар кӯҳи алванд дар миёни барф ъўр нишаста ва аз гармӣ шикоят мекард ва ба қадари бист заръи атрофи ваии барфи гудохта ва об мегардид . Гӯйанд бо айни алқазту хоҷаи насир муосир бӯдаасту мҳии аддӣни лории соҳиби мроти алодўори ин ҳикоятро ба Сайиди неъмати аллоҳи кирмонӣ нисбат карда ва ба ном ӯ навишта . Ки дар кӯҳистони хуросон дар Ҳироти умарои шоҳрухи ин маъниро аз ӯ мушоҳида карданду муосир бӯдан ӯ бо айни алқазту хоҷаи нсиролдин тӯсӣ хатост . Ки ӯ дар чаҳорсад ва даҳ вафот ёфтау ӣнони баъд аз ӯ бӯдаанд . Ғараз , маҷзӯбӣаст комил ва маҷнӯнӣаст оқил . Ошиқии муҷарраду орифии муваҳҳид . Суханонаши дубайтӣ ва ба лафзи розӣ ки дар он замони аҳолии райу динўру бедон талаффуз мекарданд воқеъу маърӯф ва бисёр асрнокаст . Ғазалӣ ба ном ӯ машҳураст . Баъзе аз ашъори онро дар девони мломҳмди сӯфии мозандаронии машҳур ба исфаҳонӣ дидам . Аз рубоиёти он ҷаноб чанд рубоӣ қаламӣ мешавад :
مشهور به باباطاهر عریان و از خاک پاک همدان بوده. او در آن ولایت به دیوانگی شهرت نموده. بلی اوست دیوانه که دیوانه نشد. اغلب اوقات و ایام در بیغوله و غارش مقام. گویند چنان آتشی در دل آن دیوانهٔ فرزانه برافروخته و بنیاد صبر وطاقت او را سوخته بودند که با آنکه برودت هوای آن بلد مشهور است در فصل زمستان در کوه الوند در میان برف عور نشسته و از گرمی شکایت میکرد و به قدر بیست ذرع اطراف وی برف گداخته و آب میگردید. گویند با عین القضات و خواجه نصیر معاصر بوده است و محی الدین لاری صاحب مرآت الادوار این حکایت را به سید نعمت اللّه کرمانی نسبت کرده و به نام او نوشته. که در کوهستان خراسان در هرات امرای شاهرخ این معنی را از او مشاهده کردند و معاصر بودن او با عین القضات و خواجه نصیرالدین طوسی خطاست. که او در چهارصد و ده وفات یافته و اینان بعد از او بودهاند. غرض، مجذوبی است کامل و مجنونی است عاقل. عاشقی مجرد و عارفی موحد. سخنانش دوبیتی و به لفظ رازی که در آن زمان اهالی ری و دینور و بیدان تلفظ میکردند واقع و معروف و بسیار اثرناک است. غزلی به نام او مشهور است. بعضی از اشعار آن را در دیوان ملامحمد صوفی مازندرانی مشهور به اصفهانی دیدم. از رباعیات آن جناب چند رباعی قلمی میشود:
Мнрбоъёти раҳмаи аллоҳи алии қоила
مِنْرباعیات رحمة اللّه علی قائله
Яке брзгрк дидам дарин дашт
یکی برزگرک دیدم درین دشت
Ба хӯни дидагони ололаҳ май кишт
به خون دیدگان آلاله میکشت
Ҳамеи кишту ҳамеи гуфто дариғо
همی کشت و همی گفتا دریغا
Ки бояд куштан ва дар даштҳо ҳашт
که باید کشتن و در دشتها هشت
٭٭٭
٭٭٭
Ваии таҳи сар дар биёбонами шӯу рўҷ
وی ته سر در بیابانم شو و روج
Сиришк аз дидаи полонами шӯу рўҷ
سرشک از دیده پالانم شو و روج
На ту дайрам на ҷоем май крўдрд
نه تو دیرم نه جایم می کرودرد
Ҳаме донам ки нолонами шӯу рўҷ
همی دانم که نالانم شو و روج
зи дили нақши ҷамолат дар нашав ёр
ز دل نقش جمالت در نشو یار
Хаёли хату холат дар нашав ёр
خیال خط و خالت در نشو یار
Мҷаҳ кардам ба гирди дидаи парчин
مجه کردم به گرد دیده پرچین
Ки хунобаи хаёлат дар нашав ёр
که خونابهٔ خیالت در نشو یار
٭٭٭
٭٭٭
Туе луи шаккарину симнт бар
تویی لو شکرین و سیمنت بر
Мӯем дили озарину мҷаҳ тар
مویم دل آذرین و مجهٔ تر
Аз он тарсӣ дар оғӯшами биёе
از آن ترسی در آغوشم بیایی
Ки сими озари гдоҷаҳи оби шукр
که سیم آذر گداجه آب شکر
٭٭٭
٭٭٭
Дилӣ дорам дилии девонау днг
دلی دارم دلی دیوانه و دنگ
зи дастами шишаи номӯси брснг
ز دستم شیشهٔ ناموس برسنگ
Ба мӯи воҷӣ чаро бе номи вннгӣ
به مو واجی چرا بی نام وننگی
Касе каши ъошқни чаши ному чаши нанг
کسی کش عاشقن چش نام و چش ننگ
٭٭٭
٭٭٭
Магари шеру палангӣ эй дил эй дил
مگر شیر و پلنگی ای دل ای دل
Ба мӯи доим ба ҷангӣ эй дил эй дил
به مو دایم به جنگی ای دل ای دل
Агар дастами Фтии хӯнати бриҷм
اگر دستم فتی خونت بریجم
Бўинм то чаҳ рангӣ эй дил эй дил
بوینم تا چه رنگی ای دل ای دل
٭٭٭
٭٭٭
Агар ое ба ҷонати вои нўоҷм
اگر آیی به جانت وا نواجم
Вагар ное ба ҳиҷронати гдоҷм
وگر نایی به هجرانت گداجم
Ҳар он дардӣ ки дерӣ бар дилам на
هر آن دردی که دیری بر دلم نه
Бимирам ё бсўҷм ё бсоҷм
بمیرم یا بسوجم یا بساجم
٭٭٭
٭٭٭
Бўраҳи сутаи дилони гирд ҳам ойем
بوره سوته دلان گرد هم آییم
Сухан бо ҳам Карими ғами вонўоиим
سخن با هم کریم غم وانواییم
Туроҷуи овареми ғам ҳо бисанҷем
تراجو آوریم غمها بسنجیم
Ҳар он сута тарем ва занин тар ойем
هر آن سوته تریم و زنین تر آییم
٭٭٭
٭٭٭
Агар мисатон мастем аз ту имон
اگر مستان مستیم از تو ایمان
Вагар бепо ва дастем аз ту имон
وگر بی پا و دستیم از تو ایمان
Агар гӯрему тарсои вари мусулмон
اگر گوریم و ترسا ور مسلمان
Ба ҳар миллат ки ҳастем аз ту имон
به هر ملت که هستیم از تو ایمان
٭٭٭
٭٭٭
Ба саҳро бингарам саҳрои таҳи венаам
به صحرا بنگرم صحرا ته وینم
Ба дарё бингарам дарёи таҳи венаам
به دریا بنگرم دریا ته وینم
Чаҳ дар шаҳр ва чаҳ дар кӯҳ ва чаҳ дар дашт
چه در شهر و چه در کوه و چه در دشت
Ба ҳарҷо бингарам онҷои таҳи венаам
به هرجا بنگرم آنجا ته وینم
٭٭٭
٭٭٭
Хушо онон ки ҳар аз бар ндонн
خوشا آنان که هِر از بِر ندانن
На ҳарфии вонўисни неи бхўонн
نه حرفی وانویسن نی بخوانن
Чу маҷнӯни сари нҳни андари биёбон
چو مجنون سر نهن اندر بیابان
Ба ин гӯгил равони оҳӯи чронн
به این گوگل روان آهو چرانن
٭٭٭
٭٭٭
Дилӣ дорам ки беҳбудаш наме бӯ
دلی دارم که بهبودش نمیبو
Насиҳат май карами судаш наме бӯ
نصیحت میکرم سودش نمیبو
Ба бодаш май даҳуми Наш май барраи бод
به بادش میدهم نش میبره باد
Бар оташ май нуҳуми дӯдаш наме бӯ
بر آتش مینهم دودش نمیبو
٭٭٭
٭٭٭
Навой нолаи ғами андўтаҳи зўнў
نوای نالهٔ غم اندوته ذونو
Айёри зари холиси бутаи зўнў
عیار زر خالص بوته ذونو
Бўраҳи сутаи дилон бо ҳам бинолем
بوره سوته دلان با هم بنالیم
Ки қадари сутаи дил , дили сутаи зўнў
که قدر سوته دل، دل سوته ذونو
٭٭٭
٭٭٭
Насимӣ каз бен он кокули оя
نسیمی کز بن آن کاکل آیه
Марои хуштар зи буии сунбули оя
مرا خوشتر ز بوی سنبل آیه
Чу шӯи гирами хаёлатро дар оғӯш
چو شو گیرم خیالت را در آغوش
Саҳар аз бистарами буии гули оя
سحر از بسترم بوی گل آیه
٭٭٭
٭٭٭
Дитаҳи икдми дилами хуррами намона
دیته یکدم دلم خرم نمانه
Агар рӯй ту венаами ғами намона
اگر روی تو وینم غم نمانه
Агрдрди дилами қисмати намоянд
اگردرد دلم قسمت نمایند
Дил бедард дар олами намона
دل بی درد در عالم نمانه
٭٭٭
٭٭٭
Серуми дитаҳ агар бар болаш ояд
سرم دیته اگر بر بالش آید
Чу не аз устихонам нолш ояд
چو نی از استخوانم نالش آید
Зҳҷронт ба ҷои ашки чашмам
زهجرانت به جای اشک چشمم
зи мижгони пораҳои оташ ояд
ز مژگان پارههای آتش آید
٭٭٭
٭٭٭
Дилам аз ишқи рӯяти гӣҷу виҷаҳ
دلم از عشق رویت گیج و ویجه
Гуҳии сўҷаҳ дар оташ ки бриҷаҳ
گهی سوجه در آتش که بریجه
Дили ошиқ ба сони чӯбтар бе
دل عاشق به سان چوب تر بی
Сиррии сўҷаҳи сиррии хунобаи риҷаҳ
سری سوجه سری خونابه ریجه
٭٭٭
٭٭٭
Дилам аз дасти ҳиҷронати ғминаҳ
دلم از دست هجرانت غمینه
Сринми хоку болинами замина
سرینم خاک و بالینم زمینه
Гуноҳами ин ки мӯи тади дӯсти дайрам
گناهم این که مو تَد دوست دیرم
Ҳар онкати дӯсти дайраи ҳолаши ина
هر آنکت دوست دیره حالش اینه
٭٭٭
٭٭٭
Ҳазорат дил ба ғорат бар таҳи вишӣ
هزارت دل به غارت بر ته ویشی
Ҳазоронат ҷигари хӯнгар таҳи вишӣ
هزارانت جگر خون گر ته ویشی
Ҳазорон доғ ваяш аз синами ашмрт
هزاران داغ ویش از سینم اشمرت
Ҳнӣ нашмур таҳ ар ашмри таҳи вишӣ
هنی نشمر ته ار اشمر ته ویشی
٭٭٭
٭٭٭
Агар дили дилбарии пас дили кадомӣ
اگر دل دلبری پس دل کدامی
Агар дилбари дилии дилро чаҳ номӣ
اگر دلبر دلی دل را چه نامی
Дилу дилбар ба ҳам омитаҳи венаам
دل و دلبر به هم آمیته وینم
Надонам дил киу дилбари кадомӣ
ندانم دل که و دلبر کدامی
٭٭٭
٭٭٭
Ба нолидани дилам монанди не бе
به نالیدن دلم مانند نی بی
Мудомами дарди ҳиҷронати зи пай бе
مدامم درد هجرانت ز پی بی
Марои сӯзати гдоҷаҳ то қиёмат
مرا سوزت گداجه تا قیامت
Худои дўнўи қиёмат то ба кӣ бе
خدا دونو قیامت تا به کی بی
٭٭٭
٭٭٭
Худ ойини чеҳраи ?ути аФрўтаҳтар бе
خود آیین چهرهات افروتهتر بی
Дилам аз тири ишқати дўтаҳтар бе
دلم از تیر عشقت دوتهتر بی
з чаҳ холи рахти зўнии сиёҳа
ز چه خالِ رخت ذونی سیاهه
Ҳрони наздики хур бесутатар бе
هرآن نزدیک خور بی سوتهتر بی
٭٭٭
٭٭٭
Кашямонгар ба зорӣ аз ки тарсӣ
کشیمان گر به زاری از که ترسی
Баронегар ба хорӣ аз ки тарсӣ
برانی گر به خواری از که ترسی
Мӯ бо ин нимаи дил аз кас натарсам
مو با این نیمه دل از کس نترسم
Ҷаҳонии дили ту дорӣ аз ки тарсӣ
جهانی دل تو داری از که ترسی
٭٭٭
٭٭٭
Дили нозуки мисол шишаам бе
دل نازک مثال شیشهام بی
Агар оҳии кашам андешаам бе
اگر آهی کشم اندیشهام بی
Сиришкамгар бўхўнин аҷаб нест
سرشکم گر بوخونین عجب نیست
Мўон дорам ки дар хӯн решаам бе
موآن دارم که در خون ریشهام بی
٭٭٭
٭٭٭
Нгоринои дилу ҷонами таҳи дерӣ
نگارینا دل و جانم ته دیری
Ҳамаи пайдоу пинҳонами таҳи дерӣ
همه پیدا و پنهانم ته دیری
Нзўнми мӯ ки ин дард аз ки дайрам
نذونم مو که این درد از که دیرم
Ҳамеи зўнм ки дармонами таҳи дерӣ
همی ذونم که درمانم ته دیری