Аз машоҳӣри ҳукамои ҷаҳон ва аз наводири шуъарои замон худ бӯдааст ва бо султони санҷари салҷӯқӣ бар як тахт май осӯда . Вайу хоҷаи низоми алмалику хоҷаи ҳасани сабоҳ дар сғри син бо якдигари анис ва дар як дабистони ҳамдарс ва ҷлис буданд ва бо ҳам аҳд намуданд ки рӯзгор ҳар якро тарбияти намояд ба он ду нафари тариқ ширкат паймоед . Чун низоми алмалик ба мансаби садорату рутба вазорат расед , ҳаким ба иқтоъи мазраъае чанд қонеъ гардиду ҳасанро ҳиммати баланд ба доъияи сарфарозӣ боз дошт . Билохираи ливоӣ бузургӣ барафрошт ки мФсло дар таворих мстўраст . Ғараз , ҳаким ба анвоъи фазойили ороста ва аз сифоти накӯҳидаи пероста . Чанде зуҳдӣ ба камол дошту ҳиммат бар муҷонибат аз ҳаво ва ҳавас мегумошт . Чанде низ абвоби маломат бар рухи гушӯда ва ба тариқаи мломтиаҳ рафтор менамӯд . Мҷмло ҳакимӣаст ҳӯшёри врндисти олии табор . Рубоӣоташи матин ва баъзе аз онҳо чунинаст :
از مشاهیر حکمای جهان و از نوادر شعرای زمان خود بوده است و با سلطان سنجر سلجوقی بر یک تخت میآسوده. وی و خواجه نظام الملک و خواجه حسن صباح در صِغَر سن با یکدیگر انیس و در یک دبستان همدرس و جلیس بودند و با هم عهد نمودند که روزگار هر یک را تربیت نماید به آن دو نفر طریق شرکت پیماید. چون نظام الملک به منصب صدارت و رتبهٔ وزارت رسید، حکیم به اقطاع مزرعهای چند قانع گردید و حسن را همت بلند به داعیهٔ سرفرازی باز داشت. بالاخره لوای بزرگی برافراشت که مفصّلاً در تواریخ مسطور است. غرض، حکیم به انواع فضایل آراسته و از صفات نکوهیده پیراسته. چندی زهدی به کمال داشت و همت بر مجانبت از هوا و هوس میگماشت. چندی نیز ابواب ملامت بر رخ گشوده و به طریقهٔ ملامتیه رفتار مینمود. مجملاً حکیمی است هوشیار ورندیست عالی تبار. رباعیاتش متین و بعضی از آنها چنین است:
рубоиёт
رباعیّات
На лоиқи масҷидам на дар хӯрд кунишат
نه لایق مسجدم نه در خورد کنشت
Эзад ёрб гули маро аз чаҳ сиришт
ایزد یارب گل مرا از چه سرشت
Чун кофари дарвешам ва чун қҳбаҳи зишт
چون کافر درویشم و چون قحبهٔ زشت
На дайн ва на дунё ва на умеди биҳишт
نه دین و نه دنیا و نه امید بهشت
Ободи хароботи з май хӯрдани мост
آباد خرابات ز می خوردنِ ماست
Хӯни ду ҳазор тавба дар гардани мост
خون دو هزار توبه در گردن ماست
Гар ман накунам гуноҳ , раҳмат ки кунад
گر من نکنم گناه، رحمت که کند
Ороиши раҳмат аз гунаҳ кардани мост
آرایش رحمت از گنه کردنِ ماست
Чун умр ба сар расад чаҳ Бағдод ва чаҳ Балх
چون عمر به سر رسد چه بغداد و چه بلخ
Паймона чу пар шавад чаҳ ширин ва чаҳ талх
پیمانه چو پر شود چه شیرین و چه تلخ
Хуш бош ки баъд аз ман ва ту моҳи басӣ
خوش باش که بعد از من و تو ماه بسی
Аз слх ба ғарра ояд аз ғарра ба слх
از سلخ به غرّه آید از غره به سلخ
Гӯйанд ба ҳашар гуфтугӯ хоҳад буд
گویند به حشر گفتگو خواهد بود
Ваон ёри азиз тундху хоҳад буд
وان یار عزیز تندخو خواهد بود
Аз хайри маҳзи ҷуз никуӣ ноед
از خیر محض جز نکویی ناید
Хуш бош ки оқибат накӯ хоҳад буд
خوش باش که عاقبت نکو خواهد بود
Як нон ба ду рӯз агар шавад ҳосили мард
یک نان به دو روز اگر شود حاصل مرد
Вази кӯзаи шикастае дами обии сард
وز کوزه شکستهای دم آبی سرد
Маҳкӯм кам аз худӣ чаро бояд буд
محکوم کم از خودی چرا باید بود
ё хизмат чун худӣ чаро бояд кард
یا خدمت چون خودی چرا باید کرد
Ононкаҳи муҳӣти фазл ва одоб шуданд
آنانکه محیط فضل و آداب شدند
Дар ҷамъи камоли шамъ асҳоб шуданд
در جمع کمال شمعِ اصحاب شدند
Раҳи зини шаб торик набурданд бурун
ره زین شبِ تاریک نبردند برون
Гуфтанд фасонае ва дар хоб шуданд
گفتند فسانهای و در خواب شدند
Гар гавҳар тоъатат насуфтам ҳаргиз
گر گوهر طاعتت نسفتم هرگز
Вари гирди гунаҳи з рух нарафтам ҳаргиз
ور گرد گنه ز رخ نرفتم هرگز
Навмеди ним зи боргоҳи карамат
نومید نیم ز بارگاهِ کرمت
Зеро ки якеро ду нагуфтам ҳаргиз
زیرا که یکی را دو نگفتم هرگز
Аз ҳодисаи замони з оянда матарс
از حادثهٔ زمان ز آینده مترس
Ваз ҳарчӣ расад чу нест поянда матарс
وز هرچه رسد چو نیست پاینده مترس
Ин як дами нақдро ба ъушрати гузарон
این یک دمِ نقد را به عشرت گذران
Аз рафта миндишу з оянда матарс
از رفته میندیش و ز آینده مترس
Онам ки падеди гаштам аз қудрати ту
آنم که پدید گشتم از قدرتِ تو
Парварда шудам ба ноз дар неъмати ту
پرورده شدم به ناز در نعمت تو
Сад сол ба имтиҳон гунаҳ хоҳам кард
صد سال به امتحان گنه خواهم کرد
ё ҷурм манаст беш ё раҳмати ту
یا جرم من است بیش یا رحمت تو
Ёрб ба дили асири ман раҳмат кун
یارب به دل اسیر من رحمت کن
Бар хотири ғампазир ман раҳмат кун
بر خاطر غم پذیرِ من رحمت کن
Бар пои хароботи рӯи ман бахшой
بر پایِ خرابات روِ من بخشای
Бар дасти пиёлаи гири ман раҳмат кун
بر دستِ پیاله گیر من رحمت کن
Бархез ва махӯр ғами ҷаҳони гузарон
برخیز و مخور غم جهانِ گذران
Биншину ҷаҳон ба шодмонии гузарон
بنشین و جهان به شادمانی گذران
Дар табъи ҷаҳон агар вафое будӣ
در طبع جهان اگر وفایی بودی
Навбат ба ту худ наомадӣ аз дгарон
نوبت به تو خود نیامدی از دگران
Аз тан чу равад , равони поки ман ва ту
از تن چو رود، روانِ پاکِ من و تو
Хиштӣ ду ниҳанд бар муғоки ман ва ту
خشتی دو نهند بر مغاک من و تو
Вонгоаҳ барои хишти гӯри дгарон
وانگاه برای خشتِ گور دگران
Дар колбудии кашанди хоки ман ва ту
در کالبدی کشند خاک من و تو
Нокардаи гуноҳ дар ҷаҳон кист бигӯ
ناکرده گناه در جهان کیست بگو
Ваон кас ки гунаҳ накард чун зист бигӯ
وان کس که گنه نکرد چون زیست بگو
Ман бад кунам ва ту бад мукофот кунӣ
من بد کنم و تو بد مکافات کنی
Пас фарқи миёни ман ва ту чист бигӯ
پس فرق میان من و تو چیست بگو
То кӣ ғам ин хӯрам ки дорам ё на
تا کی غم این خورم که دارم یا نه
Венаи умр ба хуши дилии гузорам ё на
وین عمر به خوش دلی گذارم یا نه
Дар даҳ қадаҳи бода ки маълумам нест
در ده قدح باده که معلومم نیست
Кин дам ки фурӯ барам бар орм ё на
کاین دم که فرو برم بر آرم یا نه
Донеи з чаҳ рӯй аўФтодаҳаст ва чаҳ роҳ
دانی ز چه روی اوفتاده است و چه راه
Озодии сарву сӯсани андари афвоҳ
آزادی سرو و سوسن اندر افواه
Кин дорад сад забони валикини хомӯш
کاین دارد صد زبان ولیکن خاموش
Ваон дорад сад дасти валикини кӯтоҳ
وان دارد صد دست ولیکن کوتاه
Афтодаи маро бо майу мастии корӣ
افتاده مرا با می و مستی کاری
Моро з чаҳ мекунӣ маломати борӣ
ما را ز چه میکنی ملامت باری
эй кош ки ҳар ҳаром мастӣ додӣ
ای کاش که هر حرام مستی دادی
То ман ба ҷаҳони ндидмии ҳушёрӣ
تا من به جهان ندیدمی هشیاری
Одам чу суроҳе буду рӯҳ чу май
آدم چو صراحی بود و روح چو می
Қолаб чу Не буд садое дар не
قالب چو نیی بود صدایی در نی
Доне чаҳ буд одамии хокии хайём
دانی چه بود آدمی خاکی خیام
Фонӯси хаёлӣу чароғӣ дар вай
فانوس خیالی و چراغی در وی