Ва ҳўи мавлонои Муртазои алмдъў ба мломҳсн , аз тломзаҳи фозили сдролҳкмои муллосадроӣ широзӣ бӯда ва ба мсоҳрти он ҷаноб мафохират намӯда . Ҳамшираи зодаи мавлонои зиёвуддини нуроӣ кошӣаст ки муосири шоҳи аббос сонӣ бӯда . Ғараз , он ҷаноб ҷомеъ бӯда миёни улӯми ақлӣау нақлия . ӯро таълӣфотаст . Мнҷмлаҳи тафсири сафии всоФӣу мафотеҳу вофеу мҳҷаҳи албизо ки дар ахлоқи нигошта аз ахлоқи хеш намӯдорӣ гузошта . Рисолаи мавсӯм ба калимоти макнунау рисолаи асрори алслўаҳи ҳам аз ӯст . Дар Кошон риҳлат намӯда . Ашъор бисёр доранд бад-ӣни чндбит иктифо рафт :

و هُوَ مولانا مرتضی المدعو به ملامحسن، از تلامذهٔ فاضل صدرالحکما ملّاصدرای شیرازی بوده و به مصاهرت آن جناب مفاخرت نموده. همشیره زادهٔ مولانا ضیاءالدّین نورای کاشی است که معاصر شاه عباس ثانی بوده. غرض، آن جناب جامع بوده میان علوم عقلیه و نقلیه. او را تألیفات است. مِنْجمله تفسیر صفی وصافی و مفاتیح و وافی و مُهَجَّة البیضا که در اخلاق نگاشته از اخلاق خویش نموداری گذاشته. رسالهٔ موسوم به کلمات مکنونه و رسالهٔ اسرار الصّلوة هم از اوست.در کاشان رحلت نموده. اشعار بسیار دارند بدین چندبیت اکتفا رفت:

Онкии маст ҷонон нест ориф ар буд ом аст

آنکه‌مست جانان نیست عارف ار بود عام است

Ҳарки несташ завқии шуълаи грбўд хом аст

هرکه نیستش ذوقی شعله‌گربود خام است

Ҳарза гардад Искандар дар миёни торикӣ

هرزه گردد اسکندر در میان تاریکی

Оби зиндагӣ бодааст чашмаи Хизр ҷом аст

آب زندگی باده است چشمهٔ خضر جام است

Хуши онкии муддаои ман аз вай шавад раво

خوش آنکه مدعای من از وی شود روا

Лекин ба шарти онкии бўдмдъои дӯст

لیکن به شرط آنکه بودمدعای دوست

Дардии кашони зи ҳам чу бипошад вуҷӯди ман

دردی کشان ز هم چو بپاشد وجود من

Дар гардани шумо ки зи хокам сабу кунед

در گردن شما که ز خاکم سبو کنید

Аз он зи суҳбат ёрон кашида домонам

از آن ز صحبت یاران کشیده دامانم

Ки суҳбат дгарӣ мекашад гиребонам

که صحبت دگری می‌کشد گریبانم

Мнрбоъётаҳи нури аллоҳи марқада

مِنْرباعیّاته نَوَّرَ اللّهُ مَرقَدَهُ

Дар аҳд сбӣ карда ҷаҳолати пастат

در عهد صبی کرده جهالت پستت

Айём шабоб карда ғифлати мастат

ایام شباب کرده غفلت مستت

Чун пер шудӣ рафт нишот аз дастат

چون پیر شدی رفت نشاط از دستت

Кӣ сайд кунад моҳии давлати шастат

کی صید کند ماهی دولت شستت

эй онкӣ гумон кунӣ ки дории ҳамаи чиз

ای آنکه گمان کنی که داری همه چیز

Инак рӯй аз ҷаҳонгузорӣ ҳамаи чиз

اینک روی از جهان گذاری همه چیز

Ёбии боқӣ агар зи фонии гузарӣ

یابی باقی اگر ز فانی گذری

Дории ҳамаи чиз агар надории ҳамаи чиз

داری همه چیز اگر نداری همه چیز

Бо ман будӣ миннат наме донистам

با من بودی منت نمی‌دانستم

ё ман будӣ миннат наме донистам

یا من بودی منت نمی‌دانستم

Чун ман шудам аз миён туро донистам

چون من شدم از میان ترا دانستم

То ман будӣ миннат наме донистам

تا من بودی منت نمی‌دانستم