Дон ки махлуқи ҷумлаи се шакл анд

دان که مخلوق جمله سه شکل ‌ اند

Як гиреҳи ҷисм ва як гиреҳ ақл анд

یک گره جسم و یک گره عقل ‌ اند

Як гиреҳ аз ду чиз мухталит анд

یک گره از دو چیز مختلط ‌ اند

Ним аз ақл ва ним ҷисми нижанд

نیم از عقل و نیم جسم نژند

Онкӣ ҷисманд маҳз ҳайвон анд

آنکه جسم اند محض حیوان اند

Вонкаҳ ҷисманду ақл инсон анд

وانکه جسم اند و عقل انسان اند

Вонкаҳ ақланд ҷумлагӣ малик анд

وانکه عقل اند جملگی ملک اند

Ҳамаи тасбеҳи гӯй бар фалак анд

همه تسبیح گوی بر فلک اند

Ҳайвону малики зи нори ҷҳим

حیوان و ملک ز نار جحیم

Эмин ва фориғанд ҳам зи Наим

ایمن و فارغ اند هم ز نعیم

Зонк аз эшон ҷуз он наёяд кор

زانک از ایشان جز آن نیاید کار

Ҳақ таъолӣ накардашон мухтор

حق تعالی نکردشان مختار

Нест табъи фириштаи ҷузи тоъат

نیست طبع فرشته جز طاعت

Доим аз тоъаташ буд роҳат

دایم از طاعتش بود راحت

Ҳайвон низ ҷузи зи хобу зи хур

حیوان نیز جز ز خواب و ز خور

Н т ваанд гирифт кордгар

ن ت واند گرفت کاردگر

Чун худоашон барои ин оварад

چون خداشان برای این آورد

Кӣ тавонанд кордигр кард

کی توانند کاردیگر کرد

Одамӣ каз ду чиз ҳастӣ ёфт

آدمی کز دو چیز هستی یافت

Тору пуди варои ду навъи ббоФт

تار و پود ورا دو نوع ببافت

Нимаш аз нур ва нимаш аз тин шуд

نیمش از نور و نیمش از طین شد

Нимаш аз куфр ва нимаш аз дайн шуд

نیمش از کفر و نیمش از دین شد

Куфр дар ваии зи табъ ҳайвон аст

کفر در وی ز طبع حیوان است

Дайн дар ӯ чун фиришта пинҳон аст

دین در او چون فرشته پنهان است

Ҳар ду доим мухолифанд дар ӯ

هر دو دایم مخالف اند در او

Як бсФлш кашад яке бълў

یک بسفلش کشد یکی بعلو

Ҳайвонаш кашад сӯии шаҳавот

حیوانش کشد سوی شهوات

Маликаш ҳам кашад сӯии тоъот

ملکش هم کشد سوی طاعات

Дар низоанду ҷанги рӯзу шубон

در نزاع اند و جنگ روز و شبان

Гоҳи ин ғолиб ояду гоҳи он

گاه این غالب آید و گاه آن

Чун сифот малик шавад ғолиб

چون صفات ملک شود غالب

Гузарад аз фириштаи он толиб

گذرد از فرشته آن طالب

Маликаш банда гардаду чокар

ملکش بنده گردد و چاکر

Ҳмҳчўни побўнд ӯ чун сар

همهچون پابوند او چون سر

Ҳама аз вай баранд нуру зё

همه از وی برند نور و ضیا

Зонка ӯ рости малику кору киё

زانکه او راست ملک و کار و کیا

Акси ингар сифоти ҳайвонӣ

عکس این گر صفات حیوانی

Ғолиб ояд бар ӯ зи нодонӣ

غالب آید بر او ز نادانی

Дар ҳақиқат буд кам аз ҳайвон

در حقیقت بود کم از حیوان

Баҳр ин гуфт азл дар қуръон

بهر این گفت اضل در قرآن

Ки зи ҳайвони ҳазор роҳтҳост

که ز حیوان هزار راحتهاست

Вончнони каси пар аз бадӣ ва ҷафост

وانچنان کس پر از بدی و جفاست

Аз чунон нанг воҷибаст гурез

از چنان ننگ واجب است گریز

То туоне зи суҳбаташи парҳез

تا توانی ز صحبتش پرهیز

Зоти зишташи бал аз ҷамод кам аст

ذات زشتش بل از جماد کم است

Зонка сармояи бало ва ғам аст

زانکه سرمایۀ بلا و غم است

Дар набии неашад қсўаҳ аш хонд

در نبی نی اشد قسوه ‌ اش خواند

Чун ҳадиси чунин касе меронад

چون حدیث چنین کسی میراند

Гуфт аз санг об мезояд

گفت از سنگ آب میزاید

Вази чунин нафаси ҷуз бадӣ ноед

وز چنین نفس جز بدی ناید

Мор хшгӣаст сӯрати ҳайвон

مار خشگی است صورت حیوان

Моҳӣ ӣам фириштаи кайвон

ماهی یم فرشتۀ کیوان

Мор моҳӣаст одамӣ дар ӣам

مار ماهی است آدمی در یم

Ҳар ду васфаши зи ҷанги андари ғам

هر دو وصفش ز جنگ اندر غم

То кадомин сифат шавад ғолиб

تا کدامین صفت شود غالب

Ту бидон номи хониш эй толиб

تو بدان نام خوانش ای طالب

Моҳяш хон чу ғолиби он сифат аст

ماهیش خوان چو غالب آن صفت است

Дониши зот зон нишон сифат аст

دانش ذات زان نشان صفت است

Зотро васф мекунад зоҳир

ذات را وصف میکند ظاهر

Ки наҷис буд аз асл ё тоҳир

که نجس بود از اصل یا طاهر

Гашти шайтони зи васфи бдхоср

گشت شیطان ز وصف بدخاسر

Зонка аз асл буд ӯ кофар

زانکه از اصل بود او کافر

Вар буд васфи моряши ғолиб

ور بود وصف ماریش غالب

Мор зиштасту нориши ғолиб

مار زشت است و ناریش غالب

Васф нуряш рафт ва норай монад

وصف نوریش رفت و ناری ماند

Нӯш гул рафту неш хорӣ монад

نوش گل رفت و نیش خاری ماند

Охири кор ҳар ки он дорад

آخر کار هر که آن دارد

ӯ бибинад ки зинда ҷон дорад

او ببیند که زنده جان دارد

Ончӣ ҷон аст нест қобили марг

آنچه جان است نیست قابل مرگ

То абад шох ӯст пар бару барг

تا ابد شاخ اوست پر بر و برگ

Ҷони ҳайвон яқин шавад фонӣ

جان حیوان یقین شود فانی

Аз худои зиндаи шӯ ки то Монӣ

از خدا زنده شو که تا مانی

Ончунон ҷон ки зиндааст аз тан

آنچنان جان که زنده است از تن

Охир аламр хоҳад ӯ мурдан

آخر الامر خواهد او مردن

Ҳастяш чун буд зхўобу зи хур

هستیش چون بود زخواب و ز خور

Шавад ӯ вақти марги зеру зибр

شود او وقت مرگ زیر و زبر

Ҳамчуи нури чароғ кушта шавад

همچو نور چراغ کشته شود

Зонка нураши зи шамъи ҷисм буд

زانکه نورش ز شمع جسم بود

Нур аз худ надорад он маълул

نور از خود ندارد آن معلول

Зон бтиғ фано шавад мақтӯл

زان بتیغ فنا شود مقتول

Нури хуршед аз он ҳмипоид

نور خورشید از آن همیپاید

Ки чу чашмаи зи худ ҳмизоид

که چو چشمه ز خود همیزاید

Нур ӯ нест аз Фтилу зи зят

نور او نیست از فتیل و ز زیت

Лоҷарам равшанаст аз ӯ ҳрбит

لاجرم روشن است از او هربیت

Ҳеҷ бодӣ варо намиранд

هیچ بادی ورا نمیراند

Зонка ӯро касе нагиранд

زانکه او را کسی نگیراند

Рӯҳу ҳ ӣ ӣ зи худ буд зинда

روح و ح ی ی ز خود بود زنده

Не аз ин қолаби пароканда

نی از این قالب پراکنده

Анбиёро буд чунин арвоҳ

انبیا را بود چنین ارواح

Лоҷарам зиндаанд бе ашбоҳ

لاجرم زنده اند بی اشباح

Зиндагии ҷумла аз худо доранд

زندگی جمله از خدا دارند

Ҳар замони нави бнў ато доранд

هر زمان نو بنو عطا دارند

Дар тани ҳамчу хнб дарёанд

در تن همچو خنب دریااند

Пеши бино чу рӯз пайдо анд

پیش بینا چو روز پیدا اند

Ҳарчӣ ҳастаст ва нест эшонанд

هرچه هست است و نیست ایشانند

Бар ҷаҳони нур ва раҳмат афшонанд

بر جهان نور و رحمت افشانند

Дар дарунҳо равона чун фикранд

در درونها روانه چون فکراند

Бар забонҳо мудом чун зикранд

بر زبانها مدام چون ذکراند

Зиндаи зишон чу ҳут дар дарё

زنده زیشان چو حوت در دریا

Зеру болоу ҷумлаи ашё

زیر و بالا و جملۀ اشیا

Мазҳари нуру илм аллоҳ анд

مظهر نور و علم اللّه اند

Аз бадви неки халқ огоҳ анд

از بدو نیک خلق آگاه اند

Чун фаноанд ва нест ғайри худо

چون فنا اند و نیست غیر خدا

Кӣ ниҳон монад аз худои сарҳо

کی نهان ماند از خدا سرها

Донад асрор лек пӯшоанд

داند اسرار لیک پوشاند

Баҳр ҳар зишт мива нафишонд

بهر هر زشت میوه نفشاند

Ҷилваи хуби ҳам бхўб буд

جلوۀ خوب هم بخوب بود

Зонка ӯ хубро тлўб буд

زانکه او خوب را طلوب بود

Хешро пеши зишти созу зи шат

خویش را پیش زشت ساز و ز شت

Балки рухро сияҳ кунад зи ангушт

بلکه رخ را سیه کند ز انگشت

Чун нахоҳад варо шавад маҳзун

چون نخواهد ورا شود محزون

Накунад ҳеҷ ҷунбиши мавзун

نکند هیچ جنبش موزون

Не ки барда чу хоҷаро хоҳад

نی که برده چو خواجه را خواهد

Пеш ӯ қурбат ва лақо хоҳад

پیش او قربت و لقا خواهد

Ҳунари хешро намояд беш

هنر خویش را نماید بیش

То кунад хоҷаро рбўдҳхўиш

تا کند خواجه را ربودۀخویش

Кӣ ҳунарро аз ӯ кунад пинҳон

کی هنر را از او کند پنهان

Бал фазояд бар ӯ ду сад чандон

بل فزاید بر او دو صد چندان