Ҳамчунин буд қиссаи Маҳмӯд

همچنین بود قصۀ محمود

Бо Аёзи гузидаи масъӯд

با ایاز گزیدۀ مسعود

Божгўни наълҳо нигар ба ҷаҳон

باژگون نعل‌ها نگر به جهان

Шоҳи андари либоси бандаи ниҳон

شاه اندر لباس بنده نهان

Банда бар тахти шастаи ҳамчуи шаҳон

بنده بر تخت شسته همچو شهان

Шоҳ ҳамчун ғуломи бастаи миён

شاه همچون غلام بسته میان

Не ғалат гуфтам ин набӯд накӯ

نی غلط گفتم این نبود نکو

Ки яканд он ду шаҳи мубини шани ду

که یکند آن دو شه مبین‌شان دو

Бигузар аз ҷисм ва бингар андари ҷон

بگذر از جسم و بنگر اندر جان

Ҳамчу дар сад вуҷӯди як имон

همچو در صد وجود یک ایمان

Банда бар тахти пари зи сӯрати шоҳ

بنده بر تخت پر ز صورت شاه

Пас дуро як бибин гузари зи кулоҳ

پس دو را یک ببین گذر ز کلاه

Ном ӯ бандаасту маънии шоҳ

نام او بنده است و معنی شاه

Гузар аз абри ному байни рухи моҳ

گذر از ابر نام و بین رخ ماه

Дорад ин сарҳои беҳад ва ъад

دارد این سرهای بی‌حد و عد

Дар дилу ҷон худ биҷӯ зи аҳад

در دل و جان خود بجو ز احد

Шоҳи Маҳмӯди Аёзро чун ҷон

شاه محمود ایاز را چون جان

Доштӣ дӯсти ошкору ниҳон

داشتی دوست آشکار و نهان

Шаби зи ишқаши дамии нхФтӣ ӯ

شب ز عشقش دمی نخفتی او

Ҷузи ҳадисаш сухан нагуфтӣ ӯ

جز حدیثش سخن نگفتی او

Гуфта то ҳам вазиру ҷумлаи кбор

گفته تا هم وزیر و جمله کبار

Аз чаҳ аз мо Аёз шуд мухтор ?

از چه از ما ایاز شد مختار؟

Пеши шаҳ ба зи мости як мӯяш

پیش شه به ز ماست یک مویش

эй аҷаби шаҳ чаҳ дид дар рӯйиш

ای عجب شه چه دید در رویش

Шоҳ чун фаҳм кард рози ҳама

شاه چون فهم کرد راز همه

Кард бар чанги ишқи сози ҳама

کرد بر چنگ عشق ساز همه

Хонд Аёзу вазирро бсзо

خواند ایاز و وزیر را بسزا

Ҷумлаи арқони давлати худ ро

جمله ارکان دولت خود را

Чун ҳама назд шоҳ ҷамъ шуданд

چون همه نزد شاه جمع شدند

Аз амиру вазир ва ҳарки баданд

از امیر و وزیر و هرکه بدند

Гавҳар шаб фурӯз пеш оварад

گوهر شب‌فروز پیش آورد

Нӯш бинмудашон ва неш оварад

نوش بنمودشان و نیش آورد

Шоҳ фармуд бо вазир ки гир

شاه فرمود با وزیر که گیر

Ин гуҳарро ки нест ҳеҷ назир

این گهر را که نیست هیچ نظیر

Башиканаш хирад ва пас бурун андоз

بشکنش خرد و پس برون انداز

Дили худро зи меҳр дар пардоз

دل خود را ز مهر در پرداز

Гуфт бо шаҳ , вазири к-эии султон

گفت با شه، وزیر کای سلطان

Гарчи ман чун танами ту ҳамчун ҷон

گرچه من چون تنم تو همچون جان

Гарчи ту ҳокимӣ ва ман маҳкӯм

گرچه تو حاکمی و من محکوم

Ҳукми ту оташаст ва ман чун мум

حکم تو آتش است و من چون موم

Кӣ раво дорам инки гавҳар ро

کی روا دارم اینکه گوهر را

Шиканамгар буд хиради сар ро

شکنم گر بود خرد سر را

Дар ҷаҳонгар бадии чунин гавҳар

در جهان گر بدی چنین گوهر

Саҳл будӣ бҷстмии дигар

سهل بودی بجستمی دیگر

Додмии зари хридмӣ аз ҷон

دادمی زر خریدمی از جان

Кардамӣ ман фидои шоҳи ҷаҳон

کردمی من فدای شاه جهان

Кард шоҳи офариниши андари ҳол

کرد شاه آفرینش اندر حال

Гуфт аз тести мунтазири аҳвол

گفت از تست منتظر احوال

Меҳрбонӣу оқилу хуши рой

مهربانی و عاقل و خوش رای

Халқи хилқат буд ҷаҳони орой

خلق خلقت بود جهان آرای

Ҳар амӣрӣ ки бад ба ҳазрат ӯ

هر امیری که بد به حضرت او

Аз ки ва аз мау баду некӯ

از که و از مه و بد و نیکو

Ҳар якеро бихонад ва дод гуҳар

هر یکی را بخواند و داد گهر

Гуфт инро ту башиканаш зутар

گفت این را تو بشکنش زوتر

Гуфт ҳамчун вазири шамъи судӯр

گفت همچون وزیر شمع صدور

Аз шикастан шуданд ҷумлаи нФўр

از شکستن شدند جمله نفور

Ҳамаро кард шоҳи баси таҳсин

همه را کرد شاه بس تحسین

Ҳар якеро ниҳоди сад тамкин

هر یکی را نهاد صد تمکین

Ҳама хўшдл шуданд ва шод шуданд

همه خوشدل شدند و شاد شدند

Ҳамаи сармаст ар ( ? аз ) Қубод шуданд

همه سرمست ار(؟از) قباد شدند

Шоҳ фармуд Аёзро пеши о

شاه فرمود ایاز را پیش آ

Чун ту кофари нӣии сӯии кеши о

چون تو کافر نئی سوی کیش آ

Ин гуҳарро бигир ва башикан зуд

این گهر را بگیر و بشکن زود

Бе таваққуфи зи дасти шоҳи рабӯд

بی‌توقف ز دست شاه ربود

Зад бар он гавҳар ӯ яке сангӣ

زد بر آن گوهر او یکی سنگی

То нмондши зи гавҳарии рангӣ

تا نماندش ز گوهری رنگی

Кард чун серумаи хиради он дар ро

کرد چون سرمه خرد آن دُر را

Ҳамчуи санги Асияи ҷӯ ва бар ро

همچو سنگ آسیا جو و بر را

Баъд аз онаш чу гирд дод ббод

بعد از آنش چو گرد داد بباد

Пеши шаҳи бандагона сар биниҳод

پیش شه بندگانه سر بنهاد

Шоҳ гуфташ бигӯӣ ҳикмати ин

شاه گفتش بگوی حکمت این

Чун шикастии бснг дар смин

چون شکستی بسنگ دُر ثمین

Гуфт ӯ зонка амри шаҳи шиканам

گفت او زانکه امر شه شکنم

Бар дар он ба буд ки санги занам

بر دُر آن به بود که سنگ زنم

Худ дар амр шаҳаст ва он санг аст

خود در امر شه است و آن سنگ است

Баҳр рӯпӯш биравӣ он ранг аст

بهر روپوش بروی آن رنگ است

То аз он ранг гавҳараш донанд

تا از آن رنگ گوهرش دانند

Бар сараши зари з ҷаҳл афшонанд

بر سرش زر ز جهل افشانند

Лек онкас ки дар амри шинохт

لیک آنکس که در امر شناخت

Баҳри он сад ҳазор гавҳари бохт

بهر آن صد هزار گوهر باخت

Ҳарчӣ зод аз ҷаҳони фанояши дон

هرچه زاد از جهان فنایش دان

Гарчи бошад зар ва дару марҷон

گرچه باشد زر و در و مرجان

Гӯнаи гавани ҷома аз баду зебо

گونه‌گون جامه از بد و زیبا

Ҳамчуи бараду бтонаҳу дебо

همچو برد و بطانه و دیبا

Ҳамчунин ҳам таомҳои ҷаҳон

همچنین هم طعام‌های جهان

Лавни лавн аз биринҷ ва аз бирён

لون لون از برنج و از بریان

Сурху зарду сипед андар хон

سرخ و زرد و سپید اندر خوان

Туршу ширин ба назд ҳар меҳмон

ترش و شیرین به نزد هر مهمان

Руста аз хоки дони ту ин ҳама ро

رسته از خاک دان تو این همه را

Гашта матлӯби халқ чун рама ро

گشته مطلوب خلق چون رمه را

Ҳарчӣ аз хоки зоди хокаши байн

هرچه از خاک زاد خاکش بین

Гар туро ҳаст буии зи аҳли яқин

گر ترا هست بوی ز اهل یقین

Гузар аз рангу буиу нақшу нишон

گذر از رنگ و بوی و نقش و نشان

Чун ту ҷонӣ бирав сӯии ҷонон

چون تو جانی برو سوی جانان

Сӯй бе сӯии тоза чун мардон

سوی بی سوی تازه چون مردان

Ҷӯад кун хеш чун ҷавонмардон

جود کن خویش چون جوانمردان

Макун аз буиу ранги раҳро гум

مکن از بوی و رنگ ره را گم

Кон буд орият чу май дар хам

کان بود عاریت چو می در خم

Равшанӣ аз хураст на аз хона

روشنی از خور است نه از خانه

Дар танати ҷон буд зи ҷонона

در تنت جان بود ز جانانه

Зода ӣ хок агар на хок буд

زاده‌ی خاک اگر نه خاک بود

Оқибат аз чаҳ рӯй хок шавад

عاقبت از چه روی خاک شود

Неку бади ҷумлаи андари охири кор

نیک و بد جمله اندر آخر کار

Хок гирданд ҳамчуи аввали бор

خاک گردند همچو اول بار

Байза ӣ ҷўзро чу ранг буд

بیضه‌ی جوز را چو رنگ بود

Тифли нодони пеши зи ҷаҳли дӯд

طفل نادان پیش ز جهل دود

Диҳад афзӯни баҳои хиради он ро

دهد افزون بها خرد آن را

Кӣ пазирад бигӯ хиради он ро

کی پذیرد بگو خرد آن را

Анксиро ки шуд хиради пешаш

انکسی را که شد خرد پیشش

Ранг ва бе ранги як буд пешаш

رنگ و بی‌رنگ یک بود پیشش

Ҳамчунин рангҳои хоки дижам

همچنین رنگهای خاک دژم

намефиребанд халқро ҳар дам

می‌فریبند خلق را هر دم

Пас яқини дон ки ҷумла хок баданд

پس یقین‌دان که جمله خاک بدند

Гарчи дар рангҳо наҳуфта шуданд

گرچه در رنگ‌ها نهفته شدند

Хок ва бодаст қӯти нафас чу мор

خاک و باد است قوت نفس چو مار

Кмтрки хур аз он махӯр бисёр

کمترک خور از آن مخور بسیار

То ки мор чу мӯри аждарҳо

تا که مار چو مور اژدرها

Нашавад оқибат аз ин ду ?ҳулло

نشود عاقبت از این دو هلا

Пеш аз онкӣ шавад чу кӯҳи калон

پیش از آنکه شود چو کوه کلان

Бикаш ӯро ба ханҷари имон

بکش او را به خنجر ایمان

Зонка чун нафаси саркашат аз нон

زانکه چون نفس سرکشت از نان

Ҷоҳро мешавад зи ҷони ҷӯён

جاه را میشود ز جان جویان

Нон буд хок ва бод бошад ҷоҳ

نان بود خاک و باد باشد جاه

Ҷоҳ чоҳаст даври шӯ аз чоҳ

جاه چاه است دور شو از چاه

Зин ду шуд саркашу адуи фиръавн

زین دو شد سرکش و عدو فرعون

Чун набӯдаш зи ҳақи анояту Авн

چون نبودش ز حق عنایت و عون

Қӯт мораст хок ва бод бидон

قوت مار است خاک و باد بدان

Ту ҳамон қӯт май хурӣ ба ҷаҳон

تو همان قوت می‌خوری به جهان

Чунки нон ва хӯриш шавад афзӯн

چونکه نان و خورش شود افزون

Талаби ҷоҳ сар кунад зи дарун

طلب جاه سر کند ز درون

Сарвариро талаб кунӣ аз ҷон

سروری را طلب کنی از جان

Баҳр мерай шӯии ғуломи шаҳон

بهر میری شوی غلام شهان

Дони ҳақиқати ғизоӣ нафас инаст

دان حقیقت غذای نفس اینست

Нахурд зини ду онкии ҳақ байн аст

نخورد زین دو آنکه حق‌بین است

Ғайри ин луқмаи хургар инсонӣ

غیر این لقمه خور گر انسانی

Майл кам кун ба қӯти ҳайвонӣ

میل کم کن به قوت حیوانی

Ҳикмату илм агар шавад хури ту

حکمت و علم اگر شود خور تو

Набӯд ғайри ишқ дар хури ту

نبُوَد غیر عشق در خور تو

Зон хӯришҳо шӯии зи силки малик

زان خورش‌ها شوی ز سلک ملک

Чун малик бар рӯй ба боми фалак

چون ملک بر روی به بام فلک

Аз чунон қӯт қӯтӣ зояд

از چنان قوت قوتی زاید

Ки бидон рӯҳ то абад бояд

که بدان روح تا ابد باید

Бе силаҳии масофҳо шиканӣ

بی‌سلاحی مصاف‌ها شکنی

Душманонро зи бех ва бен бикунӣ

دشمنان را ز بیخ و بن بکنی

Ҳарчӣ хоҳӣ туро шавад мақдӯр

هرچه خواهی ترا شود مقدور

Доимо беғамӣ рӯй масрур

دائماً بی‌غمی روی مسرور

Дар раҳи ишқ бе қадами пўиӣ

در ره عشق بی‌قدم پویی

Ёрро дар даруни худ ҷӯӣ

یار را در درون خود جویی

Худ набинӣ буруни худ чизе

خود نبینی برون خود چیزی

Азтару хушку неку бади чизе

از تر و خشک و نیک و بد چیزی

Ҳама бошӣ ту ва дигар набӯд

همه باشی تو و دگر نبود

То намирӣ зи худ чунин нашавад

تا نمیری ز خود چنین نشود

Чун шавад дар ту нест васфи башар

چون شود در تو نیست وصف بشر

Зот ту бугзарад зи хайру зи шар

ذات تو بگذرد ز خیر و ز شر

Зонка ин ҳар ду васфи аздоднд

زانکه این هر دو وصف اضدادند

Сар зада аз ҷаҳон аъдоданд

سر زده از جهان اعدادند

Зид ва наду адад буд ӣнҷо

ضد و ند و عدد بود اینجا

Ин дуро нест дар яке гнҷо

این دو را نیست در یکی گنجا

Зонка аъдоди ҷумла ло гирданд

زانکه اعداد جمله لا گردند

Чун дар охири сӯй худо гирданд

چون در آخر سوی خدا گردند

Зуди гӯи лои илоҳи алои аллоҳ

زود گو لا اله الا اللّه

То зи ваҳдати шӯии тамоми огоҳ

تا ز وحدت شوی تمام آگاه

Чунки аз ло кунӣ таваллои ту

چونکه از لا کنی تولا تو

Шӯии огаҳи зи сари алои ту

شوی آگه ز سر الا تو

Зонка ло пардааст ҳақи ало

زانکه لا پرده است حق الا

Парда бар дор то шӯии аъло

پرده بر دار تا شوی اعلا

Хӯришу ҷоҳи хоку бод буд

خورش و جاه خاک و باد بود

Мори нафаси аждаҳо аз ин ду шавад

مار نفس اژدها از این دو شود

Чун аз ин ду ҳамеи хурии шабу рӯз

چون از این دو همی‌خوری شب و روز

Кӣ шӯии ҳамчуи мқблони пирӯз

کی شوی همچو مقبلان پیروز

Ҳам ҳамин мор оқибат кашадат

هم همین مار عاقبت کشدت

Ҳамчуи куффор дар сқр кашадат

همچو کفار در سقر کشدت

Ҳамчуи луқмони ғизои зи ҳикмати хур

همچو لقمان غذا ز حکمت خور

То шӯии айни нур ҳамчун хур

تا شوی عین نور همچون خور

Чашма ӣ нури лоязоли шӯй

چشمه‌ی نور لایزال شوی

Маъдани илми зулҷалоли шӯй

معدن علم ذوالجلال شوی

Илму ҳикмати ғизоӣ амлок аст

علم و حکمت غذای املاک است

Суфра ва хон он бар афлок аст

سفره و خوان آن بر افلاک است

Гирд он хон пок бе поён

گرد آن خوان پاک بی‌پایان

Ошиқонанд нишаста ҷовидон

عاشقانند نشسته جاویدان

Пешашон бе шумори нақлу шароб

پیششان بی‌شمار نقل و شراب

Созу овоз ва ноӣу чангу рубоб

ساز و آواز و نای و چنگ و رباب

Дар чунон ҷаннатӣ ки ҳаст дар ӯ

در چنان جنتی که هست در او

Ҳурёни шукри лабу маи рӯ

حوریان شکر لب و مه‌رو

Чор ҷӯйаст андар ӯ чу равон

چار جوی است اندر او چو روان

Шаҳду шеру шаробу оби равон

شهد و شیر و شراب و آب روان

Зон навои барг ва бар шудаи рақсон

زان نوا برگ و بر شده رقصان

Гашта пари бор аз он ҳавои ағсон

گشته پر بار از آن هوا اغصان

Тарабу завқу ъшртш боқӣ аст

طرب و ذوق و عشرتش باقی است

Ошиқонро дар он худо соқӣ аст

عاشقان را در آن خدا ساقی است

Ҳарки дар хоки покро талабед

هرکه در خاک پاک را طلبید

Инчунин айшро ҳамеша сзид

اینچنین عیش را همیشه سزید

Ҷинату ҳури аҷр ӯ омад

جنت و حور اجر او آمد

Ки зи ҷони роми амр ҳў омад

که ز جان رام امر هو آمد

Ҳарки дар хеш дид соқӣ ро

هرکه در خویش دید ساقی را

Ёфт ӯ нақди малики боқӣ ро

یافت او نقد ملک باقی را

Ҳар ки ӯ ҷони пок дар тани хок

هر که او جان پاک در تن خاک

Ёфт , раст аз зиёну нақсу ҳалок

یافت، رست از زیان و نقص و هلاک

Дар замини дижами з хок раҳед

در زمین دژم ز خاک رهید

Бар фалак рафт ва он қамарро дид

بر فلک رفت و آن قمر را دید

Кам хур аз хок то нагардӣ хок

کم خور از خاک تا نگردی خاک

Соз ҳамчун фириштаи қӯт аз пок

ساز همچون فرشته قوت از پاک

То шавад нафаси дуни мутӣъи хирад

تا شود نفس دون مطیع خرد

Рӯҳро аз балоу ранҷи хирад

روح را از بلا و رنج خرد

Чунки ғолиб шавад хирад бар тан

چونکه غالب شود خرد بر تن

Фаршу аршати намояди андари тан

فرش و عرشت نماید اندر تن

Бе ҳиҷобии ҷамоли ҷони бинӣ

بی‌حجابی جمال جان بینی

Сари бнҳФтаҳро аёни бинӣ

سِر بنهفته را عیان بینی

Вораӣ зини ҷаҳон чун зиндон

وارهی زین جهان چون زندان

По наҳй дар биҳишти ҷовидон

پا نهی در بهشت جاویدان

Ҳамчуи исо рӯй фарози фалак

همچو عیسی روی فراز فلک

Зери пои ту сар ниҳанд малик

زیر پای تو سر نهند ملک

Авлиёро ки оқиланд бидон

اولیا را که عاقلند بدان

НФрибди нуқӯши куну макон

نفریبد نقوش کون و مکان

Ҳамаро ончунонкӣ ҳаст ба илм

همه را آنچنانکه هست به علم

Дидаанд аз баланду паст ба илм

دیده‌اند از بلند و پست به علم

Набӯдашон назар ба зоҳири кор

نبودشان نظر به ظاهر کار

Чун аз эшон ниҳон нашуд асрор

چون از ایشان نهان نشد اسرار

Дида дар ранҷи ганҷҳо мадфӯн

دیده در رنج گنج‌ها مدفون

Ёфта дар камии наҳуфтаи фузун

یافته در کمی نهفته فزون

Шарҳи ин роз бишинав аз қуръон

شرح این راز بشنو از قرآن

Ончии макрӯҳи тести хайраши дон

آنچه مکروه تست خیرش دان

Вончаҳ бошад ба назд ту маҳбӯб

وانچه باشد به نزد تو محبوب

Ҳаст он шари маҳзи номатлӯб

هست آن شر محض نامطلوب

Пеши бино буд баду зебо

پیش بینا بود بد و زیبا

Ҳамчуи хуршеди осмони пайдо

همچو خورشید آسمان پیدا

Шабаҳро аз гуҳари шиносад ӯ

شبه را از گهر شناسد او

Кӣ буд як буриши баду некӯ ?

کی بود یکْ برش بد و نیکو؟

Илми ҳақро чу мазҳаранд эшон

علم حق را چو مظهرند ایشان

Пешашони рӯ ки раҳбаранд эшон

پیششان رو که رهبرند ایشان

Бартаранд аз самоу арши ъло

برترند از سما و عرش علا

Ҳама ҳастанд пари зи нури худо

همه هستند پر ز نور خدا

Бибарандати варои ҳафт фалак

ببرندت ورای هفت فلک

То шӯии рашки ҷину инсу малик

تا شوی رشک جن و انس و ملک

Ҳам фалаки ҳам малик шаванд ғулом

هم فلک هم ملک شوند غلام

Чунки эшон ниҳанд он сӯи гом

چونکه ایشان نهند آن‌سو گام

Ҳама зон гоми ком ҳо ёбанд

همه زان گام کام‌ها یابند

Чун мау меҳр ва бефалак тобанд

چون مه و مهر و بی فلک تابند

Пеши гуфторашони гуҳар чаҳ буд ?

پیش گفتارشان گهر چه بوَد؟

Пеши рухсорашони қамар чаҳ буд ?

پیش رخسارشان قمر چه بوَد؟

Он ҷаҳони акси нур эшон аст

آن جهان عکس نور ایشان است

Гарчи бе ҷисми он ҷаҳон ҷон аст

گرچه بی‌جسم آن جهان جان است

Он ҷаҳони қадими поянда

آن جهان قدیم پاینده

Кини ҷаҳон аз вайаст зоянда

کین جهان از وی است زاینده

Ақли ҷузвӣ куҷо расад сӯии он

عقل جزوی کجا رسد سوی آن

Чунки ақл куласт саргардон

چونکه عقل کل است سرگردان

Васфи мардон агар кунам сад сол

وصف مردان اگر کنم صد سال

Буд аз конишон кам аз мисқол

بود از کانشان کم از مثقال

Домани шайхро мҳл аз даст

دامن شیخ را مهل از دست

То шӯии олӣ ва наМонӣ паст

تا شوی عالی و نمانی پست

То барад ӯ турои варои сипеҳр

تا برد او ترا ورای سپهر

То зи меҳраши шӯй чу чашма ӣ меҳр

تا ز مهرش شوی چو چشمه‌ی مهر

Амр ӯро мада ба гавҳарҳо

امر او را مده به گوهرها

Амр ӯро чу нест ҳеҷ баҳо

امر او را چو نیست هیچ بها

Башикан аз баҳри амр ӯ чу Аёз

بشکن از بهر امر او چو ایاز

Гавҳар ҳастят ба санги ниёз

گوهر هستیت به سنگ نیاز