Малик гуфт : овардаанд ки бозаргонӣ ғуломӣ дошт донои дилу зираксору бидорбхт , бисёр ҳуқуқи бандагӣ бар хоҷаи собити гардонида буду мақомоти мшкўру хадамоти мақбулу мбрўр бар ҷароиди рӯзгор сабт карда . Рӯзӣ хоҷа гуфт ғуломро : эй ғулом , агар ин бори дигари сафари дарёи бароварӣу бозоиӣ , туро аз моли хеш озод кунаму сармояи вофири даҳум ки кафофи онро перояи ифофи худсозӣу ҳамаи умри пушт ба девори фароғати боздиҳӣ . Ғуломи ин пзрФтгорӣ аз хоҷа бишунид , ба рӯй тақаббулу такаффул пеш омад ва бар кор иқбол намӯд ; бор дар киштии ниҳод ва худ дрншст , рӯзии ду се бар рӯй дарё меронад , ногоҳ бодҳои мухолиф аз ҳар ҷониби баромад , сафинаро дргрдониду бори обгинаи амлш хирад бишикаст киштӣу ҳарчи дарав буд , ҷумла ба ғарқоби фано фурӯ рафт ва ӯ ба санги пуштӣ баҳрӣ расед , даст дарав овехт ва худро бар пушт ӯ афканд то ба ҷазира Эй афтод ки дарави нахлистон бисёр буд , як чанде дар он ҷойгаҳ аз ончи мақдӯр буд , қӯтӣ мехӯрд , чашм бар роҳи мтрқботи ғайбии ниҳода ки чун лутфи эзадии маро аз он ғмраҳи бало берун оварад , дарин вартаи ҳалок ҳам нагузорад , лутфи аллоҳи ғоду роӣҳ , охири пой афзор бапушед ва роҳ барграфту чандини шабона рӯз мерафт то онгоҳ ки ба канор шаҳрӣ расед . Саводӣ пайдо омад , аз баёзи нусхаи фирдавси зеботар ва аз савод бар баёзи дидаи раънотар . Олимии марду зан аз он шаҳр берун омаданд ба асбоби лаҳву хуррамӣу анвоъи таҷаммулу тбрҷи зилзилаи мавокиб дар замину ҳмҳмаҳи мрокб дар осмони афканда , нола ноӣ рӯйину садои кӯсу таблаки димоғи фалак пуртанин карда , мнҷўқи роятӣ бар Айюқи бардау моҳчаҳи снҷқӣ то сарочаи хуршеди афрохта . Ғулом гуфт : чаҳ хоҳед кард ? гуфтанд : бар дар подшоҳӣ хоҳем зад ки ин шаҳрро аз девони қадами нав ба иқтоъ ӯ додаанд ; ин соъат аз даргоҳи салтанат азал мерасад икрони азм аз қнтраҳи чаҳор чашмаи дунё акнӯн май ҷаҳонад , ин лаҳза аз манозили бодия ғайб меояд , хайма дар олам зуҳӯр мезанаду инч май бинӣ , ҳамаи шиори подшоҳӣу осор коркёиӣ ӯст . Ғулом дар он таъаҷҷуб ҳамчун хуфтаи дирхўоб ки бедор шавад , чашм ҳайрат мемолида ва мегуфт :

ملک گفت: آورده‌اند که بازرگانی غلامی داشت دانا دل و زیرک‌سار و بیداربخت، بسیار حقوقِ بندگی بر خواجه ثابت گردانیده بود و مقاماتِ مشکور و خدماتِ مقبول و مبرور بر جرایدِ روزگار ثبت کرده. روزی خواجه گفت غلام را: ای غلام، اگر این بار دیگر سفر دریا برآوری و بازآیی، ترا از مالِ خویش آزاد کنم و سرمایهٔ وافر دهم که کفافِ آن‌را پیرایهٔ عفاف خودسازی و همه عمر پشت به دیوارِ فراغت بازدهی. غلام این پذرفتگاری از خواجه بشنید، به رویِ تقبّل و تکفّل پیش آمد و بر کار اقبال نمود؛ بار در کشتی نهاد و خود درنشست، روزی دو سه بر روی دریا می‌راند، ناگاه بادهای مخالف از هر جانب برآمد، سفینه را درگردانید و بار آبگینهٔ املش خرد بشکست کشتی و هرچ درو بود، جمله به غرقاب فنا فرو رفت و او به سنگ‌پشتی بحری رسید، دست درو آویخت و خود را بر پشت او افکند تا به جزیره‌ای افتاد که درو نخلستانِ بسیار بود، یک‌چندی در آن‌جایگه از آنچ مقدور بود، قوتی می‌خورد، چشم بر راه مترقّباتِ غیبی نهاده که چون لطفِ ایزدی مرا از آن غمرهٔ بلا بیرون آورد، درین ورطهٔ هلاک هم نگذارَد، لُطفُ اللهِ غَادٍ وَ رَائِحٌ، آخر پای‌افزار بپوشید و راه برگرفت و چندین شبانه‌روز می‌رفت تا آنگاه که به کنار شهری رسید. سوادی پیدا آمد، از بیاضِ نسخهٔ فردوس زیباتر و از سواد بر بیاضِ دیده رعناتر. عالمی مرد و زن از آن شهر بیرون آمدند به اسبابِ لهو و خرمی و انواع تجمّل و تبرّج زلزلهٔ مواکب در زمین و حمحمهٔ مراکب در آسمان افکنده، نالهٔ نای رویین و صدای کوس و طبلک دماغِ فلک پرطنین کرده، منجوق رایتی بر عیوق برده و ماهچه سنجقی تا سراچهٔ خورشید افراخته. غلام گفت: چه خواهید کرد؟ گفتند: بر درِ پادشاهی خواهیم زد که این شهر را از دیوانِ قدم نو به اقطاع او داده‌اند؛ این ساعت از درگاه سلطنت ازل می‌رسد یکرانِ عزم از قنطرهٔ چهار چشمهٔ دنیا اکنون می‌جهاند، این لحظه از منازلِ بادیهٔ غیب می‌آید، خیمه در عالم ظهور می‌زند و اینچ می‌بینی، همه شعارِ پادشاهی و آثارِ کارکیایی اوست. غلام در آن تعجّب همچون خفتهٔ دیرخواب که بیدار شود، چشمِ حیرت می‌مالید و می‌گفت:

Баъзе аз он қавм ки мартабати пешвоеу манзалат муқтадое доштанд , пеш омаданд ; ангушти хизмат бар замин ниҳоданду бандаи вори даст ӯро бӯса доданд ва аз он адҳамони гоми зан ки ба гомӣ чанд арсаи хоФқини пимўдндӣ ва аз он ашҳбони даври майдон ки дар мзмори замир бар ваҳм сабақ гирифтандӣ , зардаеро ки гуфтӣ дар сабзаи зори ҷӯйбор фирдавс чареда сет ё бар канори ҳдиқаҳи қудс , бо барроқи парваридаи ғарқ дар сари афсори мурассаъу зини мғрқ ба тъоўизи мънбр чун насими насрини мтиб ва ба қлоиди заррин чун минтақаи парвини мкўкби хуши лагомӣ , хуррами хиромӣ , замини навардӣ , бодҷўлонӣ ,

بعضی از آن قوم که مرتبتِ پیشوایی و منزلتِ مقتدایی داشتند، پیش آمدند؛ انگشتِ خدمت بر زمین نهادند و بنده‌وار دست او را بوسه دادند و از آن ادهمان گام‌زن که به گامی چند عرصهٔ خافقین پیمودندی و از آن اشهبانِ دور میدان که در مضمارِ ضمیر بر وهم سبق گرفتندی، زرده‌ای را که گفتی در سبزه‌زار جویبارِ فردوس چریده‌ست یا بر کنار حدیقهٔ قدس، با براق پروریده غرق در سر افسارِ مرصع و زینِ مغرق به تعاویذِ معنبر چون نسیمِ نسرین مطیّب و به قلایدِ زرّین چون منطقهٔ پروین مکوکب خوش‌لگامی، خرم خرامی، زمین نوردی، بادجولانی،

Дркшиднд . Ғуломи пой дар рикоб оварад ва ҳам Аннан иқбол меронад то ба қасрӣ расед ки шарҳи тамосилу тасовири он дар забон қалам нагунҷад ва агар Монӣ ба нигорхона ӯ расад , аз рашки ангуштро қалам кунаду сиришки мъсФрӣ бар сФидобу лоҷувард ӯ рехтан гирад . Бустони сароиши намӯнаи риёзи Наим буду обгири ғадираш аз ҳёзи кавсару таснӣм , кأнаҳи антқли ман ҷинаи илои أхрӣ . ӯро онҷо фурӯд овараданд ва чандон нисор аз дираму динори бсохтнд ки остину домани рӯзгор пар шуд ва чандон бихӯр авд ва анбар бсухтанд ки бухораши азин ҳафт миҷмараи гардун берун шуд . Ҳарчи расми эҳтирому аъзом буд , нигоҳ доштанду ҷумла ба як забон гуфтанд :

درکشیدند. غلام پای در رکاب آورد و هم‌عنانِ اقبال می‌راند تا به قصری رسید که شرحِ تماثیل و تصاویرِ آن در زبان قلم نگنجد و اگر مانی به نگارخانهٔ او رسد، از رشک انگشت را قلم کند و سرشکِ معصفری بر سفیداب و لاجوردِ او ریختن گیرد. بستان سرایش نمونهٔ ریاض نعیم بود و آبگیرِ غدیرش از حیاض کوثر و تسنیم، کَأَنَّهُ اَنتَقَلَ مِن جَنَّهٍ اِلَی أُخرَی. او را آنجا فرود آوردند و چندان نثار از درم و دینار بساختند که آستین و دامنِ روزگار پر شد و چندان بخورِ عود و عنبر بسوختند که بخارش ازین هفت مجمرهٔ گردون بیرون شد. هرچ رسمِ احترام و اعظام بود، نگاه داشتند و جمله به‌یک‌زبان گفتند :

эй худованд , ту подшоҳӣ ва мо ҳама бандаем , ту фармони диҳӣ ва мо ҳама фармон барем ; тоҷу тахт аз ту бархӯрдори бод ва ту аз умру бахти Комрон , бифармоӣ ҳарчи рои тест . Ғулом дар худ андешед ки чун чандини ҳазор тан озод омаданду тан дар ғуломӣ доданду ҳалқаи тоъати ман дар гӯш карданд ? ! марои чашми дил мебояд гушӯду нек дар рӯй ин кор нагирист то бубинам ки чунин иттифоқи осмонӣ чун афтод ва то шаби обистан ҳаводисаст , ҳаргиз ба чунин рӯзии куҷои зод ? пас бар сарири селоату тахт салтанат рафт :

ای خداوند، تو پادشاهی و ما همه بنده‌ایم، تو فرمان‌دهی و ما همه فرمان‌بریم؛ تاج و تخت از تو برخوردار باد و تو از عمر و بخت کامران، بفرمای هرچ رای تست. غلام در خود اندیشید که چون چندین هزار تن آزاد آمدند و تن در غلامی دادند و حلقهٔ طاعت من در گوش کردند‌؟! مرا چشم دل می‌باید گشود و نیک در روی این کار نگریست تا ببینم که چنین اتّفاقِ آسمانی چون افتاد و تا شب آبستن حوادث است، هرگز به چنین روزی کجا زاد؟ پس بر سریرِ سلوت و تخت سلطنت رفت:

Ҳар якро ба корӣ мансӯб кард ва ба хидматӣ мансӯб гардонид ва ба тартиби хайлу хадаму сипоҳу ҳашами машғӯли гашт ва якеро аз наздикон ки осори ҳасани ҳифозу Имороти сайри ҳамида дар сӯрат ӯ медиду мхоили рушд аз шамоил ӯ мушоҳида мекард , ӯро баргузеду поя ӯ аз акФоу абноء ҷинс бигузаронеду маҳсуду мғбўт ҳамгинон шуд . Рӯзӣ ӯро пеш хонд ва бинишонаду ҷой аз ағёр холӣ кард ва гуфт : акнӯн ки русухи қадами ту бар тариқи сидқу ихлоси бдонстму шумӯли шафқати ту бар аҳвол хеш бишнохтам ва дар ҳифзи мнозми ҳолу забти масолеҳи мол бар қавлу феъли ту марои эътимод ҳосил омаду аътзоди афзуд , мехоҳам ки маро аз ҳақиқати кор огоҳ кунӣ то бидонам ки сӯрат ҳол чист ва бе ҳеҷ воситаи всилтӣу робитаи зриътии аҳли ин вилояти зимоми инқиёди хеши бадасти фармони ман чаро доданд ?у дасти истилоу астълоءи ман бар мамлакатӣ ки ба шамшери обдору синони оташи бор ва лашкарҳои ҷаррори тарафӣ аз он натавон гушӯд , чигуна кушоданду мӯҷиби ин ихтиёру эсор чаҳ тавонад буд ? гуфт : эй худованд , сиқтати алии алхбир , бдонк ҳар соли ин ҳангоми яке азин ҷониб падед ояд ки ту омадӣ , ӯро ба ҳамин сифати биоранд ва дарин чаҳор болаш давлат бинишонанд ва чун як соли навбат подшоҳӣ бидорад , ӯро полҳнги икроҳ дар гардан ниҳанд ва шоءам абӣ ба канори ин шаҳри дарёии сети ҳоил , миёни шаҳру биёбони ҳоил , онҷо баранд ва ӯро сар дар он биёбон диҳанд то бҳоем сифати саргашта ва ҳоем мегардад ва дар қалақу изтироби сар ва пой мезанад .

هر یک را به کاری منصوب کرد و به خدمتی منسوب گردانید و به ترتیبِ خیل و خدم و سپاه و حشم مشغول گشت و یکی را از نزدیکان که آثار حسنِ حفاظ و امارات سیرِ حمیده در صورتِ او می‌دید و مخایلِ رشد از شمایلِ او مشاهده می‌کرد، او را برگزید و پایهٔ او از اکفا و ابناء جنس بگذرانید و محسود و مغبوطِ همگنان شد. روزی او را پیش خواند و بنشاند و جای از اغیار خالی کرد و گفت: اکنون که رسوخِ قدم تو بر طریقِ صدق و اخلاص بدانستم و شمولِ شفقت تو بر احوال خویش بشناختم و در حفظ مناظمِ حال و ضبطِ مصالحِ مآل بر قول و فعلِ تو مرا اعتماد حاصل آمد و اعتضاد افزود، می‌خواهم که مرا از حقیقت کار آگاه کنی تا بدانم که صورتِ حال چیست و بی هیچ واسطهٔ وسیلتی و رابطهٔ ذریعتی اهلِ این ولایت زمامِ انقیاد خویش بدستِ فرمان من چرا دادند‌‌؟ و دستِ استیلا و استعلاء من بر مملکتی که به شمشیر آبدار و سنان آتش‌بار و لشکرهایِ جرّار طرفی از آن نتوان گشود، چگونه گشادند و موجب این اختیار و ایثار چه تواند بود؟ گفت: ای خداوند، سَقَطتَ عَلَی الخَبِیرِ ، بدانک هر سال این هنگام یکی ازین جانب پدید آید که تو آمدی، او را به همین صفت بیارند و درین چهار بالشِ دولت بنشانند و چون یک سال نوبتِ پادشاهی بدارد، او را پالهنگِ اکراه در گردن نهند و شَاءَ اَم اَبَی به کنار این شهر دریایی‌ست هایل، میان شهر و بیابان حایل، آنجا برند و او را سر در آن بیابان دهند تا بهایم‌صفت سرگشته و هایم می‌گردد و در قلق و اضطراب سر و پای می‌زند.

Хлъўои алайҳу зинў . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ҳу мари фии ъзу рафъа

خَلَعُوا عَلَیهِ وَ زَیَّنُو ................................................. هُ وَ مَرَّ فِی عِزٍّ وَ رِفعَه

Ва кзоки иФъли болҷзў . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ри лнҳрҳои фии кули ҷумъа

وَ کَذاکَ یَفعَلُ بِالجَزُو ............................................ رِ لِنَحرِهَا فِی کُلِّ جُمعَه

Ғуломи соъатии сар дар пеши афканд , ъ , гум шудаи тадбир ва хато карда занн , ва дар чораи ҷӯии кори хотири ҷуволро ба ҳар вҷҳтӣ мефиристод ва дар тҳрии ҷаҳоти қиблаи савоб , ба ҳар сўбӣ ки пеши чашм басират меомад , май тохт ва ба дарёфт махраҷи кор аз ҳаргуна тўслӣ металабед то он сари риштаи тадбир ки дигарон гум карда буданд , бозёфт ; сар баровард ва гуфт : эй хдмтгорӣ ки рои ту гиреҳи гушои мубҳамот ағрозаст , ман беруни шӯи ин кор ба даст оварадам , аммо ба дасти ёрии ту ; агар расми ҳақи гузорӣ дар мусоидати биҷои оре , ба итмоми пайвандад . Хдмтгори тақдими фармонро камари баст . Ғулом гуфт : акнӯн гӯш ба ишорати ман дору онч ман фармоем дар он эҳмол ва таъхир макун ва бо таҳаммули мшоқи он ҳаловатӣ ки охири кор ба мазоқ ту хоҳад расед , баробари дидаи дил насб мекун то рӯй мақсӯд ба осонӣ аз ҳиҷоби таазур берун ояд .

غلام ساعتی سر در پیش افکند، ع ، گم‌شده تدبیر و خطا کرده ظن، و در چاره‌جویی کار خاطرِ جوّال را به هر وجهتی می‌فرستاد و در تحرّیِ جهاتِ قبلهٔ صواب، به هر صوبی که پیش چشم بصیرت می‌آمد، می‌تاخت و به دریافت مخرجِ کار از هرگونه توصّلی می‌طلبید تا آن سر‌رشتهٔ تدبیر که دیگران گم کرده بودند، بازیافت؛ سر برآورد و گفت: ای خدمتگاری که رای تو گره‌گشای مبهماتِ اغراض است، من بیرون‌شوِ این کار به‌دست آوردم، امّا به دست‌یاریِ تو؛ اگر رسمِ حق‌گزاری در مساعدت بجای آری، به اتمام پیوندد. خدمتگار تقدیمِ فرمان را کمر بست. غلام گفت: اکنون گوش به اشارتِ من‌ دار و آنچ من فرمایم در آن اهمال و تأخیر مکن و با تحمّل مَشاقّ آن حلاوتی که آخر کار به مذاقِ تو خواهد رسید، برابر دیدهٔ دل نصب می‌کن تا روی مقصود به آسانی از حجابِ تعذر بیرون آید.

Ва бдонк аз муаззамоти вақойиъи ҷуз ба ранҷу мсобрти злу мкобрт бо гардиши айём берун натавон омад .

و بدانک از معظماتِ وقایع جز به رنج و مثابرتِ ذلّ و مکابرت با گردش ایام بیرون نتوان آمد.

Акнӯн туро ба канори ин дарёи киштиҳои бисёр май бояд сохтан ва аз сокинони ин шаҳру дигари шаҳрҳо чанд устоди ҳозиқу сонеъи моҳиру муҳандиси чобуки андешу рассоми чарби даст овардан ва аз дарё гузаронидан ва бидон биёбон фиристодан то онҷо иморатӣ бодед оранду шаҳрӣ банно кунанд ки чун аз ӣнҷои вақт риҳлат ояд , онҷо рӯем ва дар он мақоми Карим ва он ҷои азиз ба айши мҳноу ҳазз муставфӣ расем ва дар он арсаи заминии поку мунаббатии гавҳарӣ ки аҳлят варзидан дорад , бгзиннду ҷамоатӣ ки саноати ҳрост ва фалоҳат донанду русуми заръу ғарс некӯ шиносанд , онҷои раванду ҳарч ба кор ояд аз олоту адавоту асбобӣ ки асҳоби ҳарфатро бояд , ҷумла дар киштӣҳо ниҳанду иўмои Фиўмоу соъаҳи Фсоъаҳ ҳар онч бидон ҳоҷат ояд ва корҳо бидон мавқуф бошад , алӣ алтўотр мерасонанду чндонк дар масорифи муҳимоти сарф мебояд кард , аз хазона бурдоранду лои срФи фии алхири пеш хотир доранду ҳбзои макрӯҳи أдии إлии маҳбӯбу марҳабои бأзии асФри ани матлӯб бар рӯзгор худ хонанд хдмтгор ба қадами қабул пеш рафту содиқи алъзимаҳ , ноФзолсримаҳи миёни тшмри дарбасту тавоифи сноъу мҳтрФаҳро алии ихтилофи алтбқоти ҷумла дар киштиҳо нишонду онҷои бараду устодонро бифармуд то мақомӣ махсӯс карданду нахусти ҳалқаи шаҳрии дркшиднд ва банноҳои муртафаъ ва сароҳои олӣ ва манзарҳои длгшоӣ ба сақфи муқарнасу тоқ мқўс баркашиданд ва деворҳои млўну мушаббак чун обгинаи фалак ба сурху зарду фаршҳои пирӯза ва лоҷувард бароварданду сарое дар соҳатӣ ки мҳби насими роҳат буд , хоссаи подшоҳро бсохтнд чун ҳуҷраи офтоби равшану рӯҳонӣ , конгресс ӯ сар бар сипеди кӯшки фалаки афрохтау шарафоти айвонаш бо мтомҳи брҷису кайвони баробари ниҳода ва ин сифат рӯзгор бирав хонда :

اکنون ترا به کنار این دریا کشتی‌هایِ بسیار می‌باید ساختن و از ساکنانِ این شهر و دیگر شهرها چند استادِ حاذق و صانعِ ماهر و مهندسِ چابک‌اندیش و رسامِ چرب‌دست آوردن و از دریا گذرانیدن و بدان بیابان فرستادن تا آنجا عمارتی بادید آرند و شهری بنا کنند که چون از اینجا وقتِ رحلت آید، آنجا رویم و در آن مقامِ کریم و آن جایِ عزیز به عیشِ مهنّا و حظِّ مستوفی رسیم و در آن عرصه زمینی پاک و منبتی گوهری که اهلیّتِ ورزیدن دارد، بگزینند و جماعتی که صناعتِ حراثت و فلاحت دانند و رسومِ زرع و غرس نیکو شناسند، آنجا روند و هرچ به کار آید از آلات و ادوات و اسبابی که اصحابِ حرفت را باید، جمله در کشتیها نهند و یَوماً فَیَوما وَ سَاعَهً فَسَاعَهً هر آنچ بدان حاجت آید و کارها بدان موقوف باشد، علی‌التّواتر می‌رسانند و چندانک در مصارفِ مهمّات صرف می‌باید کرد، از خزانه بردارند وَ لَا سَرَفَ فِی الخَیرِ پیش خاطر دارند وَ حَبَّذَا مَکرُوهٌ أَدَی إِلَی مَحبُوبٍ وَ مَرحَبَا بِأَذَیً اَسفَرَ عَن مَطلُوبٍ بر روزگارِ خود خوانند خدمتگار به قدمِ قبول پیش رفت و صادق العزیمهٔ، نافذالصّریمه میانِ تشمّر دربست و طوایفِ صناع و محترفه را عَلَی اختِلَافِ الطَّبَقَاتِ جمله در کشتی‌ها نشاند و آنجا برد و استادان را بفرمود تا مقامی مخصوص کردند و نخست حلقهٔ شهری درکشیدند و بناهای مرتفع و سراهای عالی و منظرهایِ دلگشای به سقفِ مقرنس و طاقِ مقوّس برکشیدند و دیوارهایِ ملوّن و مشبّک چون آبگینهٔ فلک به سرخ و زرد و فرش‌های پیروزه و لاجورد برآوردند و سرایی در ساحتی که مهبِّ نسیم راحت بود، خاصّهٔ پادشاه را بساختند چون حجرهٔ آفتاب روشن و روحانی، کنگرهٔ او سر بر سپید کوشک فلک افراخته و شرفاتِ ایوانش با مطامحِ برجیس و کیوان برابر نهاده و این صفت روزگار برو خوانده :

* * *

***

Пас ишорат кард то ҳар ҷои пиромни шаҳри мазраъау зиъаҳ эҳдос карданду тухм бисёр дар замини Пошиданад ва аз анвоъи ҳубуби басии бкоштнд . Боғ дар боғу бустон дар бустон биниҳоданд ва обҳои ъзби зулол ки гуфтӣ аз қадамгоҳи Хизри падеди омадаи сет ё аз сарангушти муъҷизаи Мӯсои чакида , дар маҷорӣу мсории он равон карданд . Боғу роғи бпиростнду анҳор ба ашҷор биёростанду фусили сарву ърър бар атроф ҳар ҷӯйбории бншонднду буқъае ки аз ҳафт иқлӣми рубъи маскӯн чун рабиъ аз чаҳор фасли олам ба лутфи мизоҷу эътидоли табъ бар сар омад , тамом карданд ва аз мФоршу мторҳу олоту амтъаҳу мтъўму машрӯбу мнкўҳу мркўб чандон бидон шаҳр кашиданд ки рӯзгори дасти табоҳӣ ба имдоду аъдод он нарасонад , ҷумла бар вифқи маслиҳату муқтазои орзӯи мураттабу муҳайёи гашт . Он рӯз ки охири сол буду офтоби маликро вақти завол , мардуми шаҳр ба даргоҳ муҷтамаъ шуданд то ба қоидаи гузашта ӯро низ чун дигарон аз тахт салтанат барангезанд . Чун хитоби он илзом ва арҳоқ шунид , агрчи пеш аз вуқуъи воқеаи ғами корхўрдаҳ буд ва қабл алхтўи қадамгоҳи наҷот ба чашм карда , лекини мехи мؤолФту мؤонсти як сола ки дар он мӯтин ба доман ӯ фурӯ барда буданд , душвор тавонист баровардан .

پس اشارت کرد تا هر جای پیرامن شهر مزرعه و ضیعه احداث کردند و تخم بسیار در زمین پاشیدند و از انواع حبوب بسی بکاشتند. باغ در باغ و بستان در بستان بنهادند و آبهایِ عذب زلال که گفتی از قدمگاهِ خضر پدید آمده‌ست یا از سرانگشت معجزهٔ موسی چکیده، در مجاری و مساریِ آن روان کردند. باغ و راغ بپیراستند و انهار به اشجار بیاراستند و فسیلِ سرو و عرعر بر اطراف هر جویباری بنشاندند و بقعه‌ای که از هفت اقلیم ربعِ مسکون چون ربیع از چهار فصل عالم به لطفِ مزاج و اعتدالِ طبع بر سر آمد، تمام کردند و از مفارش و مطارح و آلات و امتعه و مطعوم و مشروب و منکوح و مرکوب چندان بدان شهر کشیدند که روزگار دستِ تباهی به امداد و اعدادِ آن نرساند، جمله بر وفقِ مصلحت و مقتضایِ آرزو مرتّب و مهیّا گشت. آن روز که آخر سال بود و آفتابِ ملک را وقتِ زوال، مردم شهر به درگاه مجتمع شدند تا به قاعدهٔ گذشته او را نیز چون دیگران از تختِ سلطنت برانگیزند. چون خطابِ آن الزام و ارهاق شنید، اگرچ پیش از وقوعِ واقعه غمِ کارخورده بود و قَبلَ الخَطو قدمگاهِ نجات به چشم کرده، لیکن میخِ مؤالفت و مؤانست یک‌ساله که در آن موطن به دامن او فرو برده بودند، دشوار توانست برآوردن.

Охири ғуломро бурданд ва дар киштӣ нишонданд ва аз дарё ба канори водии расониданд , дар ҳоли ҷумлаи мустахдимон ки мустаъиди истиқболу мтрқби он иқболи чашм бар роҳи қудум шоҳ медоштанд , пеш омаданду расми хизмату бандагиро иқомат карданд ва ӯ бидон оромгоҳи дил фурӯ омад ва дар мтнзҳоти он мавозиъу маротеъ ба мустақар саодат расед , дидаи аўмиди равшан , ҳавои муроди софӣ , либосамоне муҷаддади бисоти давлату Комронии ммҳду лобуд чунин тавонад буд .

آخر غلام را بردند و در کشتی نشاندند و از دریا به کنار وادی رسانیدند، در حال جملهٔ مستخدمان که مستعدِّ استقبال و مترقبِ آن اقبال چشم بر راهِ قدومِ شاه می‌داشتند، پیش آمدند و رسم خدمت و بندگی را اقامت کردند و او بدان آرامگاهِ دل فرو آمد و در متنزّهاتِ آن مواضع و مراتع به مستقرِّ سعادت رسید، دیدهٔ اومید روشن، هوایِ مراد صافی، لباسِ امانی مجدّد بساطِ دولت و کامرانی ممهّد و لابد چنین تواند بود.

Акнӯн эй фарзандон , мустамеъ бошеду хотир бар тФҳми рамзи ин ҳикоят муҷтамаъ доред ва бидонед ки он ғулом ки дар киштӣ нишаст , он кӯдак ҷанинаст ки аз мабдаи таквини нутфа ба тлўини ҳолот на моҳ дар атвор хилқат мегардад ва чунонк қуръон хабар медиҳад : сами хлқнои алнтФаҳи ълқаҳи Фхлқнои алълқаҳи мзғаҳи Фхлқнои алмзғаҳи ъзомои Фксўнои алъзоми лҳмо то онгоҳ ки ба мартабаи тамомии сӯрату қабули нафас нотиқа мерасад ва ба камоли ҳоли мустаъиди халъати офариниш дигар мешавад , сами أншоноаҳи хлқои охир , яъне ҳулӯли ҷавҳари рӯҳ дар маҳали ҷисмонии қолаб ва он киштӣ шикастан ва ба ҷазираи афтодан ва ба канори шаҳрӣ расӣдану халқии анбўдаҳ ба истиқбол ӯ омадан ишорат аст бидон мшимаҳи модар ки қароргоҳи Тифли сет , ба вақти вазъи ҳамли ночор мнхрқ шаваду аҷзоъи он аз ҳам баравад то ӯ аз сари ҳади офариниш кӯч кунад . Чун ба дарвоза ҳудус расад , дар он ҳоли чандини кас аз модару падару дояу додку ҳознаҳу розъаҳ ба тартиб ӯ қиём май намоянду ҳиллами ҷро то бидон мақом ки дар кнФи клоъту ҳаҷари ҳимояту ҳифзи эшон парварида ва болида мегардад ва аз манзили ҷабру изтирор ба мақоми феълу ихтиёр тараққӣ мекунад . Агар давлати абадӣ қоид ӯсту тавфиқ азалӣ роед ӯ , чунонк он ғуломро буд , ҳар оинаи дрондишд ки марои азинҷои рӯзӣ бибояд рафтану ҷои дигари мўӣл ва моб бошад , пас ҳарч дар имкони саъй ӯ гунҷад аз сохтани кори он манзилу аъдоди асбобӣ ки дар сарои боқӣ ба кор ояд , боқӣ нагузорад ва дам бидам захоири саодати ҷовдонӣ аз пеш мефиристад то он рӯз ки рӯзи умр ӯ ба сар ояд ва азин сарои орияташи бронгизоннд ва бидон водӣ баранд ки аз олами охират иборатаст . Манзилӣ бинад бар муроди худ сохтау қароргоҳӣ ба равнақи орзӯи пардохта ,у إзои рояти сами рояти нъимоу маликои кбиро ва агар ъёзои биллоҳ аз худъаи ин сароби ғурур дар мастии шароб ғурур бимонад ва ба тоқу айвонӣ чун сарои пардаи қавси қзҳи рангину нопойдор фурӯд ояд ва ба харгаҳу хайма чун чатру соябони саҳоби пурнақшу гусастаи таноб фирефта шавад , ҳамагии ҳиммат бар ттлби ҳол мқсўр гирданд ва аз тأҳби кори мол боз монад , чун онҷо расад ҷузи ҳоўиаҳи ҳўони доими ҷой худ набинаду абдолобдину дҳролдоҳрин дар ҳабси орзӯии хеши дасту пой талаб мезанад , аўлӣки аллазӣнаи аштрўои алзлолаҳи болҳдии Фморбҳти тҷортҳм ва мо конўои мҳтдин .

اکنون ای فرزندان، مستمع باشید و خاطر بر تفهّمِ رمزِ این حکایت مجتمع دارید و بدانید که آن غلام که در کشتی نشست، آن کودکِ جنین است که از مبدأ تکوینِ نطفه به تلوینِ حالات نه ماه در اطوارِ خلقت می‌گردد و چنانک قرآن خبر می‌دهد: ثُمَّ خَلَقنَا النُّطفَهَٔ عَلَقهًٔ فَخَلَقنَا العَلَقَهَٔ مُضغَهًٔ فَخَلَقنَا المُضغَهَٔ عِظَاماً فَکَسَونَا العِظَامَ لَحما تا آنگاه که به مرتبهٔ تمامیِ صورت و قبولِ نفس ناطقه می‌رسد و به کمالِ حال مستعدِّ خلعت آفرینش دیگر می‌شود، ثُمَّ أَنشَانَاهُ خَلقاً آخَرَ، یعنی حلولِ جوهرِ روح در محلِ جسمانیِ قالب و آن کشتی شکستن و به جزیره افتادن و به‌کنار شهری رسیدن و خلقی انبوده به استقبالِ او آمدن اشارت است بدان مشیمهٔ مادر که قرارگاهِ طفل‌ست، به وقتِ وضعِ حمل ناچار منخرق شود و اجزاء آن از هم برود تا او از سر حدِّ آفرینش کوچ کند. چون به‌دروازهٔ حدوث رسد، در آن حال چندین کس از مادر و پدر و دایه و دادک و حاضنه و راضعه به‌ترتیبِ او قیام می‌نمایند و هَلُمَّ جَرّا تا بدان مقام که در کنفِ کلاعت و حجرِ حمایت و حفظ ایشان پروریده و بالیده می‌گردد و از منزلِ جبر و اضطرار به‌مقامِ فعل و اختیار ترقی می‌کند. اگر دولتِ ابدی قایدِ اوست و توفیقِ ازلی رایدِ او، چنانک آن غلام را بود، هر آینه دراندیشد که مرا ازینجا روزی بباید رفتن و جای دیگر موئل و مآب باشد، پس هرچ در امکان سعیِ او گنجد از ساختنِ کار آن منزل و اعدادِ اسبابی که در سرایِ باقی به‌کار آید، باقی نگذارد و دم‌بدم ذخایر سعادتِ جاودانی از پیش می‌فرستد تا آن روز که روز عمرِ او به‌سر آید و ازین سرایِ عاریتش برانگیزانند و بدان وادی برند که از عالمِ آخرت عبارت است. منزلی بیند بر مرادِ خود ساخته و قرارگاهی به رونقِ آرزو پرداخته، وَ إِذَا رَاَیتَ ثُمَّ رَاَیتَ نَعیِماً وَ مُلکاَ کَبِیراً و اگر عِیاذاً بِاللهِ از خدعهٔ این سرابِ غرور در مستیِ شرابِ غرور بماند و به طاق و ایوانی چون سراپردهٔ قوس قزح رنگین و ناپایدار فرود آید و به خرگه و خیمهٔ چون چتر و سایبانِ سحاب پرنقش و گسسته‌طناب فریفته شود، همگیِ همت بر تطلّبِ حال مقصور گرداند و از تأهبِ کارِ مآل باز ماند، چون آنجا رسد جز هاویهٔ هوان دایم جای خود نبیند و ابدالآبدین و دهرالداهرین در حبسِ آرزویِ خویش دست و پای طلب می‌زند، اُولئِکَ الَّذِینَ اشتَرَوُا الضَّلالَهَٔ بِالهُدَی فَمَارَبِحَت تِجَارَتُهُم وَ مَا کَانُوا مُهتَدِین.

Малик зода гуфт : бад-ӣни калимоти фасеҳи нсиҳ чун анфоси калимаи аллоҳ , алмсиҳ , дили мурдаи дайри солаи моро зинда гардонидӣу хзрўори оби ҳаёти ҳикмат дар коми ҷони мо чконидӣ , лекини бародарони ман , агрчи доно ва меҳрбонанд , ҳам бар эшон эътимод надорам ,у أнои أхшии сайли тлътӣ , чаҳ эшонро пас аз ту ба мъўнти бахт бе таҳаммули ҳеҷ мؤнти пой ба ганҷи тани осонӣ фурӯ хоҳад шуд ва ногоҳу нобиўсон ба айшии ҳнӣу неъматӣ суннӣ хоҳанд расед , май тарсам ки ҷаҳони дӯстии эшон сабаби дшмнонгӣ мо гирданд ва агар имрӯз дар мкомни нафас ҳар як ин маъонӣ пӯшидааст , фардо аз модари малики ақими фитнаҳои номавқе зояд .

ملک‌زاده گفت: بدین کلماتِ فصیحِ نصیح چون انفاسِ کلمهٔ الله، المسیح، دل مردهٔ دیر ساله ما را زنده گردانیدی و خضروار آبِ حیاتِ حکمت در کام جان ما چکانیدی، لیکن برادران من، اگرچ دانا و مهربانند، هم بر ایشان اعتماد ندارم، وَ أَنَا أَخشَی سَیلَ تَلعَتِی، چه ایشان را پس از تو به معونتِ بخت بی‌تحمّلِ هیچ مؤنت پای به گنجِ تن‌آسانی فرو خواهد شد و ناگاه و نابیوسان به عیشی هنّی و نعمتی سنّی خواهند رسید، می‌ترسم که جهان‌دوستی ایشان سببِ دشمنانگی ما گرداند و اگر امروز در مکامنِ نفس هر یک این معانی پوشیده است، فردا از مادر ملکِ عقیم فتنه‌هایِ ناموقع زاید.

Малики дарин ҳол ки зимоми тасарруф дар даст дорад , маро дар дасти тсориФ рӯзгор нагузораду мақом дар тавлияти малик пайдо кунаду тсўитӣ дар миёни мо падеди ораду мҳҷтӣ ки бар мо ҳамаи ҳуҷҷатии Форқ буд , изҳор фармоед то қадам бар масолики он собит дорему мардум доно гуфтаанд : ҳрк тавонад афтодаеро баргирад ва брнагирад , бадв он расад ки аз уқоб бидон мӯш расед ки оҳӯи муҳтоҷ ӯ гашта буд . Малик гуфт : чун буд он достон ?

ملک درین حال که زمامِ تصرّف در دست دارد، مرا در دست تصاریفِ روزگار نگذارد و مقام در تولیتِ ملک پیدا کند و تسویتی در میان ما پدید آرد و محجّتی که بر ما همه حجّتی فارق بود، اظهار فرماید تا قدم بر مسالکِ آن ثابت داریم و مردم دانا گفته‌اند: هرک تواند افتاده‌ای را برگیرد و برنگیرد، بدو آن رسد که از عقاب بدان موش رسید که آهو محتاجِ او گشته بود. ملک گفت: چون بود آن داستان؟