Озодчҳри аироро бҷоигоҳӣ муайян бинишонад ва худ баталаб иҳаҳ ки агрч басӯрат хирад буд , метанати бузургон давлат дошту бхрдаҳи шиносии корҳо аз миёни кордонони малики мтмизу бонўоъи ҳунару дониш мбрз мегардид то ӯро бёФт . Чун бова расед аз оинаи манзараши ҳамаи маҳосини мухбир дар мшоҳдт омад , тҳиту салом ки аз вазоифи тбръоти ислом буд , бгзорднд . Чун ду ҳамрози бхлўти хонаи селоат роҳ ёфтанд ва чун ду ҳам овоз дар пардаи муҳаррамяти сохта , чин аз пешонӣ амоне багушӯданду бадӣдори якдигар шодмониҳо намуданд . Иҳаҳ пурсед ки муваллиду маншаи ту аз куҷосту матлабу мақсад ту кадомасту рикоби азимат аз куҷо май хиромаду мутаваҷҷеҳи ният ва андеша чист ? озодчҳр гуфт :

آزادچهر ایرا را بجایگاهی معیّن بنشاند و خود بطلب یهه که اگرچ بصورت خرد بود ، متانت بزرگانِ دولت داشت و بخرده‌شناسیِ کارها از میان کاردانانِ ملک متمیّز و بانواع هنر و دانش مبرّز می‌گردید تا او را بیافت. چون باو رسید از آینهٔ منظرش همه محاسنِ مخبر در مشاهدت آمد، تحیّت و سلام که از وظایفِ تبرّعاتِ اسلام بود، بگزاردند. چون دو همراز بخلوت خانهٔ سلوت راه یافتند و چون دو هم‌آواز در پردهٔ محرمیّت ساخته، چین از پیشانیِ امانی بگشودند و بدیدار یکدیگر شادمانیها نمودند. یهه پرسید که مولد و منشأ تو از کجاست و مطلب و مقصد تو کدامست و رکابِ عزیمت از کجا می‌خرامد و متوجّهِ نیّت و اندیشه چیست ؟ آزادچهر گفت :

Бдонки муваллиди ман бкўҳист аз кӯҳҳои одрбоигони бғоити хушу хуррам , аз мбсми авоили ҷавонии хандонтар ва аз мавсими Наими зиндагонии тозатар .

بدانک مولدِ من بکوهیست از کوههایِ آدربایگان بغایت خوش و خرم، از مبسمِ اوایل جوانی خندان‌تر و از موسمِ نعیمِ زندگانی تازه‌تر.

Чун гардиши рӯзгори ҳол бар мо бгрдониду одати номусоидӣ аъодт кард , ман аз пеши садамот ҳаводис бархестам ва дар пас кунҷ бе номии бонўоъи ноМуродӣ ва нокомӣ бинишастам ва бо ҷуфтӣ ки доштам , пой дар доман сабр кашидам ва аз ҳамаи ин тоқи врўоқи мрўқи дунёу тумтароқи музаввари мтўқ ӯ бгўшаҳ қонеъ шудаму гӯши фарои ҳқлаҳ қаноат додам , маро бо мؤонст ӯ аз аўонси ҳури чеҳрагони чину хутани фароғатӣ буду бмҷолст ӯ аз маҷолиси мулӯку салотини шому Яман ақтсор карда будам ва дар пардаи созу сӯзӣ ки ёронро бошад , маро аз ағриди қудсёни замзамаи аношид ӯ хуштар омадӣ ва дар он самоъ бимикон ӯ аз ҳамаи ихвони замони шодмон тар будамӣ , бдонч аз девони машйати ризқи қалами тақдири ронданд ва бар авроқи рўолби қисмат сабт карданд . Розии гаштам , сулсаи тҳмии алъқлу алнФси алзўҷаҳи алҷмилаҳу алохи алмؤонсу алкФоФи ман алрзқи пеши хотири доштам , чаҳ ин ҳар се мурод ки ихтиёроти ъқлоءи ҷаҳон дар он маҳсӯрасту назар аз ҳамаи Фўозлу зўоид ҳоҷат бидон мқсўри бҳзўр ӯ ҳосили доштам , аммо бҳкми онки ҳамаи сола дар мсоиди мурғон май будем ва дар мсоиби эшон бмсибти хеши шарик ,у ҳргаҳ ки моро фарзандӣ омадӣ ва аз чароғи меҳри қурраи алъайнии брсидӣ ё аз боғи ишқи самараи алФؤодӣ падед шудӣ , ногоҳ аз ФўосФи қасди сайёдони тундбодии бшбгири шабихун дар сар омадӣу аўмидҳои мо дар дидау дили шикастӣ , марои тоқати он меҳнат барисед , салоҳи кору ҳол дар он шинохтам ки бсўоб дид ҷуфти хеши хонау ошиёнаи бгрдонм ва гуфтам : алмрءи ман ҳайси иўҷди ломни ҳайси иўлд , аз маърази ин офат ки тсўну тўқӣ аз он мумкин нест , таҳвил кунаму бҷоӣии рӯм ки аз онҷои чашми халос тавон дошт Ф ҳарчанд ин маънӣ бо ӯ тақрир медодам , рой ӯро Аннани мувофиқати бсўби ин савоб намегардиду имзоъи ин андешаи ман иқтизо намекарду муъоризот бисёр дарин маънии миён мо рафт ки то ҳар тири низо ки мо ҳар дуро дар таркиши табиати саркаш буд , дар он мнозлт бикдигр андохтем , дасти охир ки ман аз роҳи тасомӯҳу тФодии охири мо фӣ алҷъбаҳ бирав хондам ва ӯ аз сари инсофу руҷӯъ аз исрору тмодии аътити алқўси борӣҳо бар ман хонду зимоми мурод аз қабзаи ъинод бмн доду Аннани ихтиёрро борхоءу таслим дар шиддату рхо воҷиб дид , фии улҳол ҳар ду хаймаи иртиҳол берун задем ва ин соъат ки бсъти ҷалоли ин ҷаноби караму сада макрам пайвастем , чандини рўзгорист то бқдми қўодму хофии рӯзу шаби бисоти Флўот ва ФёФӣ месипарем ва аз ҳазор дом хдоъ биҷустем ва сад ҳазор донаи тамаъи биҷои бгзоштим то ӣнҷо раседем инак :

چون گردشِ روزگار حال بر ما بگردانید و عادتِ نامساعدی اعادت کرد، من از پیشِ صدماتِ حوادث برخاستم و در پس کنجِ بی‌نامی بانواع نامرادی و ناکامی بنشستم و با جفتی که داشتم ، پای در دامنِ صبر کشیدم و از همهٔ این طاق ورواقِ مروّقِ دنیا و طمطراقِ م‍زّورِ مطوِّق او بگوشهٔ قانع شدم و گوش فرا حقلهٔ قناعت دادم، مرا با مؤانست او از اوانسِ حور چهرگانِ چین و ختن فراغتی بود و بمجالستِ او از مجالسِ ملوک و سلاطین شام و یمن اقتصار کرده بودم و در پردهٔ ساز و سوزی که یاران را باشد، مرا از اغریدِ قدسیان زمزمهٔ اناشید او خوشتر آمدی و در آن سماع بمکانِ او از همه اخوانِ زمان شادمان‌تر بودمی ، بدانچ از دیوانِ مشیّتِ رزق قلمِ تقدیر راندند و بر اوراقِ روالبِ قسمت ثبت کردند. راضی گشتم ، ثَلثَهٌٔ تَحمِی العَقلَ وَ النَّفسَ الزَّوجَهُٔ الجَمِیلَهُٔ وَ الاَخُ المُؤَانِسُ وَ الکَفَافُ مِنَ الرِّزقِ پیشِ خاطر داشتم ، چه این هر سه مراد که اختیاراتِ عقلاءِ جهان در آن محصورست و نظر از همه فواضل و زوایدِ حاجت بدان مقصور بحضورِ او حاصل داشتم ، اما بحکم آنک همه ساله در مصایدِ مرغان می‌بودیم و در مصایبِ ایشان بمصیبتِ خویش شریک، و هرگه که ما را فرزندی آمدی و از چراغ مهر قرّه العینی برسیدی یا از باغ عشق ثمره‌الفؤادی پدید شدی ، ناگاه از فواصفِ قصدِ صیّادان تندبادی بشبگیرِ شبیخون در سر آمدی و اومیدهایِ ما در دیده و دل شکستی ، مرا طاقتِ آن محنت برسید ، صلاحِ کار و حال در آن شناختم که بصواب دیدِ جفتِ خویش خانه و آشیانه بگردانم و گفتم : اَلمرءُ مِن حَیثُ یُوجَدُ لَامِن حَیثُ یُولَدُ ، از معرضِ این آفت که تصوّن و توقّی از آن ممکن نیست، تحویل کنم و بجائی روم که از آنجا چشمِ خلاص توان داشت ف هرچند این معنی با او تقریر می‌دادم، رایِ او را عنانِ موافقت بصوبِ این صواب نمی‌گردید و امضاءِ این اندیشهٔ من اقتضا نمی‌کرد و معارضاتِ بسیار درین معنی میانِ ما رفت که تا هر تیرِ نزاع که ما هر دو را در ترکشِ طبیعتِ سرکش بود، در آن مناضلت بیکدیگر انداختیم، دستِ آخر که من از راهِ تسامح و تفادی آخِرُ مَا فِی الجَعبَهِ برو خواندم و او از سرِ انصاف و رجوع از اصرار و تمادی اَعطَیتُ القَوس بَارِیهَا بر من خواند و زمامِ مراد از قبضهٔ عناد بمن داد و عنانِ اختیار را بارخاء و تسلیم در شدّت و رخا واجب دید ، فی الحال هر دو خیمهٔ ارتحال بیرون زدیم و این ساعت که بسعتِ جلالِ این جناب کرم و سدّهٔ مکرّم پیوستیم، چندین روزگاریست تا بقدمِ قوادم و خوافی روز و شب بساطِ فلوات و فیافی می‌سپریم و از هزار دامِ خداع بجستیم و صد هزار دانهٔ طمع بجای بگذاشتیم تا اینجا رسیدیم اینک :

Ва агрч дар хизмати ту ҳеҷ собиқаи ҷири онк дар матаъорифи арвоҳи бмъҳд офариниш рафтаст ва дар собиқи ҳоли бмؤтлФи ҷавоҳири фитрати афтода , дигар чизе надорем аммо восиқем баҳмони ошнои аҳди аввалят ки морои бхдмти шоҳи мурғони расонӣу агрчи ҷаноби рифъат ӯ на бондозаҳи парвози аҳляти мост , дунаи бизи алأнўқ , локини ту бад-ӣни бузургӣу мҳтрнўозии қиёми нмоӣӣу мақоми мо дар ҷавори иқбол ӯ аз ҷўоири дигари парандагони шикорӣу шиканандагони зўории маъмури гирдоне . Иҳаҳ гуфт :

و اگرچ در خدمتِ تو هیچ سابقهٔ جر آنک در متعارفِ ارواح بمعهدِ آفرینش رفتست و در سابقِ حال بمؤتلفِ جواهرِ فطرت افتاده، دیگر چیزی نداریم اما واثقیم بهمان آشنایی عهدِ اولیّت که مارا بخدمتِ شاه مرغان رسانی و اگرچ جنابِ رفعتِ او نه باندازهٔ پروازِ اهلیّت ماست، دُونَهُ بَیضُ الأَنُوقِ ، لکن تو بدین بزرگی و مهترنوازی قیام نمائی و مقامِ ما در جوارِ اقبال او از جوایرِ دیگر پرندگان شکاری و شکنندگانِ ضواری معمور گردانی. یهه گفت :

Биҳамдиллоҳи ин нигариши змоир аз ҳар ду ҷонибаст ва бар сроири якдигари итилоъи ҳосил , шод омадӣ , фатҳи албоб саодат кардӣ , футуҳ рӯҳ оварадӣ , он интиқоли фаррух буд , ин нузули мубораки бод ва чун тамассуки бҷболи иҳтимом мо намӯдӣ , фориғи албол май бояд бӯдану хотир аз ҳамаи шўоғли осӯдаи доштану аўмид дар бастан ки замини ин мтўҳўли мунаббати лолии давлатии тозау Масқати сулолаи саодатӣ нав бошад . Чаҳ ин подшоҳи агрчи подшоҳӣ кӯҳ нишину миваи сояи прўрдст ва аз касофату хомӣ холӣ набошад , аммо аз офати ҳиялу фасоди замир ки аз касрати мхолтти мардуму мўослти эшон хезад , давр тарк тавонад буду ҳргаҳ ки алтҷоءи заъифону артҷоءи ҳоҷтмндони бхдмт хеш бинад , раҳиму рؤўФу Карим ва ътўФ гардаду Аннани анояти зуд маътӯф гирданд ва худ чунин шояду суннати офаридагор , таъолӣ ,аст ки зуъафо дар домани риоят ақўё парваранду асоғр дар соя акобр нишинанд , ъ , бизи қтои иҳзнаҳи аҷдл акнӯн фурсати он соъат ки турои бхдмт ӯ шояд омадан , антҳоз бояд кард , чаҳ дар ҳамаи ҳолеи бподшоаҳи наздик шудан аз қазия ақл давраст ки эшон латиф мизоҷанд , ъ , латифи зуди пазиради тағайюри аҳвол . Он оби слсоли лутф ки слсоли аноءи ғризт эшон бидон маъҷун кардаанд , ҳар лаҳзаи бнўъии дигар трҳ кунад ва аз врўдондки мояи нойиба ткдр гирад ва аз муҷовирати камтари шоибаҳи тағайюри фоҳиши пазираду сари ҳадиси ҷоўри малико ӯ бҳрои ӣнҷо равшан мешавад ки табъи дрёўши подшоҳ то аз ғўоил осӯда тараст , сафинаи суҳбати эшон бсломти боканории тавон бурдану суди даҳ чиҳил тамаъи доштани вуҷӯди шӯридаи гашт ва музтариб шуд , агар пои муҷовир дар он ҳол аз камоли тамкин бар шараф афлокаст ӯро бар шарафи ҳалок бояд донист , ъ , ҳаззи ҷазили байни шдқии зиғм . Ва бдонк аз ъломоти қабзу басти шоҳи ин сифатӣ чандаст ки бар ту май шуморам то ту бадонеу муроқиби хатароту ҳаракоту мувозиби он авқот бошӣ ки аз он ҳазар бояд кард . Акнӯн ҳар вақт ки аз шикор пирӯз ояд бар сайди муродҳо зафар ёфтау ҳавсилаи ҳирсро бғзои огндаҳу бўоъси шара ки мояи сФҳст аз даруни нишонда , ночор чун пешонии карямон бгоҳ саволи пару бол кушода дораду чашми ҳиммат аз мтомҳи парвози ниёзи баста , ҷумлаи мурғони рангину хуши овозро бихонад ва бо ҳар як бнўъӣ аз сари нишот инбисот кунад ва ҳар вақт ки сар дар гиребон шҳпр кашида бошад ё гардан барафрӯхтау осор беқарорӣу ташвиш бар шамоил ӯ зоҳир , лошки Аннани азимати шикорро тоб хоҳад додану синони мхлбу минқорро оби вақт он бошад ки бики ҷавлони майдони ҳаворо аз мурғони баланди парвоз холӣ гирданду ғиоси мстнсроти бғос аз мавоқиъи ҳайбат ӯ бигӯаш насар тоир ва воқеъ расад .

بحمدالله این نگرشِ ضمایر از هر دو جانبست و بر سرایرِ یکدیگر اطلاع حاصل، شاد آمدی، فتح‌البابِ سعادت کردی ، فتوحِ روح آوردی، آن انتقال فرخ بود، این نزول مبارک باد و چون تمسّک بجبالِِ اهتمامِ ما نمودی، فارغ‌البال می‌باید بودن و خاطر از همهٔ شواغل آسوده داشتن و اومید در بستن که زمینِ این متوحوّل منبتِ لآلی دولتی تازه و مسقطِ سلالهٔ سعادتی نو باشد. چه این پادشاه اگرچ پادشاهی کوه‌نشین و میوهٔ سایه پروردست و از کثافت و خامی خالی نباشد ، امّا از آفتِ حیل و فسادِ ضمیر که از کثرتِ مخالطتِ مردم و مواصلتِ ایشان خیزد ، دور ترک تواند بود و هرگه که التجاءِ ضعیفان و ارتجاءِ حاجتمندان بخدمتِ خویش بیند ، رحیم و رؤوف و کریم و عطوف گردد و عنانِ عنایت زود معطوف گرداند و خود چنین شاید و سنّتِ آفریدگار ، تَعَالی ، است که ضعفا در دامنِ رعایتِ اقویا پرورند و اصاغرِ در سایهٔ اکابر نشینند ، ع، بَیضَ قَطَاً یَحضُنُهُ اَجدَلُ اکنون فرصتِ آن ساعت که ترا بخدمتِ او شاید آمدن، انتهاز باید کرد، چه در همه حالی بپادشاه نزدیک شدن از قضیّهٔ عقل دورست که ایشان لطیف مزاج‌اند، ع، لطیف زود پذیرد تغیّرِ احوال. آن آبِ سلسال لطف که صلصالِ اناءِ غریزتِ ایشان بدان معجون کرده‌اند، هر لحظه بنوعی دیگر ترّح کند و از ورودِاندک مایه نایبهٔ تکدّر گیرد و از مجاورتِ کمتر شایبهٔ تغیّر فاحش پذیرد و سرِّ حدیثِ جَاوِر مَلِکاً اَو بَحراً اینجا روشن می‌شود که طبعِ دریاوشِ پادشاه تا از غوایل آسوده‌ترست، سفینهٔ صحبتِ ایشان بسلامت باکناری توان بردن و سودِ ده چهل طمع داشتن وجود شوریده گشت و مضطرب شد ، اگر پایِ مجاور در آن حال از کمالِ تمکین بر شرفِ افلاکست او را بر شرفِ هلاک باید دانست ،ع، حَظٌّ جَزِیلٌ بَینَ شِدقَی ضَیغَمِ. و بدانک از علاماتِ قبض و بسطِ شاه این صفتی چندست که بر تو می‌شمارم تا تو بدانی و مراقبِ خطرات و حرکات و مواظبِ آن اوقات باشی که از آن حذر باید کرد. اکنون هر وقت که از شکار پیروز آید بر صیدِ مرادها ظفر یافته و حوصلهٔ حرص را بغذا آگنده و بواعثِ شره که مایهٔ سفهست از درون نشانده ، ناچار چون پیشانیِ کریمان بگاهِ سؤال پر و بال گشاده دارد و چشمِ همّت از مطامحِ پروازِ نیاز بسته، جملهٔ مرغان رنگین و خوش آواز را بخواند و با هر یک بنوعی از سرِ نشاط انبساط کند و هر وقت که سر در گریبانِ شهپر کشیده باشد یا گردن برافروخته و آثار بی‌قراری و تشویش بر شمایلِ او ظاهر، لاشکّ عنانِ عزیمتِ شکار را تاب خواهد دادن و سنانِ مخلب و منقار را آب وقتِ آن باشد که بیک جولان میدانِ هوا را از مرغانِ بلند پرواز خالی گرداند و غیاثِ مستنسراتِ بغاث از مواقعِ هیبتِ او بگوش نسرِ طایر و واقع رسد.

Бояд ки дар он ҳазрати фаслии гўӣӣ ки лоиқи ҳолу мувофиқ вақт бошаду сғўи подшоҳи босғоءи он зиёдат шавад . Озодчҳр гуфт : шабаҳат нест ки ҳркрои забон ки сафири замиру тарҷумони ҷнонст , сухан на чунон ронад ки асмоъи шунавандагонро дар мқоъди қабул ҷой гираду мурассаъоти алфозу маъонӣ ӯро чун тавқу гӯшвор аз гӯшу гардани инқиёди дроўизнд , аўлитр ки шикваи номӯси доноӣӣ нигоҳ дораду бозори сухани фурӯшӣ боиин хамӯшӣ тазйин диҳад .

باید که در آن حضرت فصلی گوئی که لایقِ حال و موافقِ وقت باشد و صغوِ پادشاه باصغاءِ آن زیادت شود. آزادچهر گفت : شبهت نیست که هرکرا زبان که سفیرِ ضمیر و ترجمانِ جنانست، سخن نه چنان راند که اسماعِ شنوندگان را در مقاعدِ قبول جای گیرد و مرصّعاتِ الفاظ و معانی او را چون طوق و گوشوار از گوش و گردنِ انقیاد درآویزند ، اولیتر که شکوهِ ناموس دانائی نگاه دارد و بازارِ سخن فروشی بآیین خموشی تزیین دهد.

* * *

***

БтўФиқи худоӣ , ъзўҷл ,у мадади тарбияту муовинати тамшияти ту восиқам ки аз шароити одоби ҳазрат дар сухани пайвастану ҳоҷати арзаи доштану андозаи мўосми тўқиру таҳқири муҳофизат кардан , ҳеҷ фурӯ наравад , валлоҳи алмсҳли лзлк ; иҳаҳ аз онҷои бхдмт уқоб рафту брФўри бозгашту озодчҳрро бо худ бабрад .

بتوفیقِ خدای ، عزَّوَجَلَّ ، و مددِ تربیت و معاونتِ تمشیتِ تو واثقم که از شرایطِ آدابِ حضرت در سخن پیوستن و حاجت عرضه داشتن و اندازهٔ مواسمِ توقیر و تحقیر محافظت کردن، هیچ فرو نرود ، وَاللهُ المُسَهِّلُ لِذَلِکَ ؛ یهه از آنجا بخدمتِ عقاب رفت و برفور بازگشت و آزادچهر را با خود ببرد.